ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Moddalar almashinuvi va energiya almashinuvi

Darslar 30–31 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
31

Energiya almashinuvi

Darslik: 79–80-betlar
MaqsadEnergiya almashinuvining mohiyatini, ATFning energiya almashinuvidagi rolini va glyukoza oksidlanishining umumiy tenglamasini bilish.
Yangi so‘zlar
dissimilyatsiya · dissimilationaerob nafas olish · aerobic respirationmakroergik bog‘ · high-energy bondADF · ADP
Tushuntirish

Energiya almashinuvida organik moddalarning kovalent bog‘lari uzilib, ularda to‘plangan kimyoviy energiya ajraladi. Kislorod ishtirokidagi aerob parchalanishning umumiy tenglamasi: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + energiya; darslikka ko‘ra, 1 mol (180 g) glyukoza to‘la oksidlanganda taxminan 2800 kJ ajraladi. Bu energiyaning bir qismi issiqlik sifatida tarqaladi, qolgani ATF (adenozintrifosfat) makroergik fosfat bog‘larida saqlanadi. Hujayra jarayonlari — bo‘linish, mushak qisqarishi, faol transport, nerv impulsi, biosintez — bevosita ATF energiyasi bilan ta’minlanadi: ATF → ADF + fosfat + taxminan 40 kJ/mol. ATF zaxirasi kichik (mushakda bir necha soniyalik ish uchun yetadi), shuning uchun u doimo qayta sintezlanadi: ADF + fosfat + energiya → ATF; asosan mitoxondriyada. Qisqa tez yugurish vaqtida mushak asosan zaxiradagi ATFdan foydalanadi, keyin chuqur nafas olish orqali ATF zaxirasi tiklanadi.

C6H12O6 + 6O2→6CO2 + 6H2O
+ energiya: 1 mol (180 g) glyukozadan taxminan 2800 kJ
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Uzoq darsdan keyin yopiq xonada havo dimiq bo‘lib qoladi. Hamma o‘z hujayralarida glyukozani kislorod bilan parchalaydi va CO₂ hamda suv bug‘i chiqaradi. Xonada CO₂ ortadi, shuning uchun xona shamollatiladi.

Kim ishlatadi

Shamollatish muhandisi maktab binolarini loyihalaydi, sport fiziologi sportchi kislorod sarfini o‘lchaydi, tog‘-kon qutqaruvchisi yopiq joylarda havo tarkibini nazorat qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Darsdan keyin xona havosi qanday sezilishini va o‘qituvchi ruxsati bilan deraza yoki eshik ochilganda nima o‘zgarishini kuzatib, bir gapda yozing.

Namunalar
ƒFormula
90 × 2800 : 180 = 1400
kJ
90 g glyukoza (0,5 mol) to‘la oksidlanganda 90 × 2800 : 180 = 1400 kJ energiya ajraladi.
Glyukoza molekulalariO₂CO₂
166
53030
5 molekula glyukoza aerob parchalanishi uchun 5 × 6 = 30 molekula O₂ kerak va 30 molekula CO₂ hosil bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«ATF batareyasi». O‘quvchilar «zaryadlangan» (3 ta fosfatli) va «zaryadsiz» (2 ta fosfatli) batareya kartochkalaridan foydalanib, ATF → ADF aylanishini ko‘rsatadi: yugurishdan keyin batareya qanday zaryadlanadi?

Mashq
1
Glyukozaning aerob oksidlanishining umumiy tenglamasini yozing.
2
360 g glyukoza to‘la oksidlansa, qancha energiya (kJ) ajraladi? 180 g = 2800 kJ.
3
8 molekula glyukozaning aerob parchalanishida nechta O₂ molekulasi sarflanadi?
4
Nima uchun hujayra ATFni zaxira qilib saqlamaydi, balki doimo sintez qiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYangi yil buyurtmalariHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →