☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Moddalar almashinuvi va energiya almashinuvi

Darslar 30–31 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
31

Energiya almashinuvi

Darslik: 79–80-betlar
MaqsadEnergiya almashinuvining mohiyatini, ATFning energiya almashinuvidagi rolini va glyukoza oksidlanishining umumiy tenglamasini bilish.
Yangi so‘zlar
dissimilyatsiya · dissimilationaerob nafas olish · aerobic respirationmakroergik bog‘ · high-energy bondADF · ADP
Tushuntirish

Energiya almashinuvida organik moddalarning kovalent bog‘lari uzilib, ularda to‘plangan kimyoviy energiya ajraladi. Kislorod ishtirokidagi aerob parchalanishning umumiy tenglamasi: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + energiya; darslikka ko‘ra, 1 mol (180 g) glyukoza to‘la oksidlanganda taxminan 2800 kJ ajraladi. Bu energiyaning bir qismi issiqlik sifatida tarqaladi, qolgani ATF (adenozintrifosfat) makroergik fosfat bog‘larida saqlanadi. Hujayra jarayonlari — bo‘linish, mushak qisqarishi, faol transport, nerv impulsi, biosintez — bevosita ATF energiyasi bilan ta’minlanadi: ATF → ADF + fosfat + taxminan 40 kJ/mol. ATF zaxirasi kichik (mushakda bir necha soniyalik ish uchun yetadi), shuning uchun u doimo qayta sintezlanadi: ADF + fosfat + energiya → ATF; asosan mitoxondriyada. Qisqa tez yugurish vaqtida mushak asosan zaxiradagi ATFdan foydalanadi, keyin chuqur nafas olish orqali ATF zaxirasi tiklanadi.

Namunalar
90 g glyukoza (0,5 mol) to‘la oksidlanganda 90 × 2800 : 180 = 1400 kJ energiya ajraladi.
5 molekula glyukoza aerob parchalanishi uchun 5 × 6 = 30 molekula O₂ kerak va 30 molekula CO₂ hosil bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«ATF batareyasi». O‘quvchilar «zaryadlangan» (3 ta fosfatli) va «zaryadsiz» (2 ta fosfatli) batareya kartochkalaridan foydalanib, ATF → ADF aylanishini ko‘rsatadi: yugurishdan keyin batareya qanday zaryadlanadi?

Mashq
1
Glyukozaning aerob oksidlanishining umumiy tenglamasini yozing.
2
360 g glyukoza to‘la oksidlansa, qancha energiya (kJ) ajraladi? 180 g = 2800 kJ.
3
8 molekula glyukozaning aerob parchalanishida nechta O₂ molekulasi sarflanadi?
4
Nima uchun hujayra ATFni zaxira qilib saqlamaydi, balki doimo sintez qiladi?