Energiya almashinuvi
Energiya almashinuvida organik moddalarning kovalent bog‘lari uzilib, ularda to‘plangan kimyoviy energiya ajraladi. Kislorod ishtirokidagi aerob parchalanishning umumiy tenglamasi: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + energiya; darslikka ko‘ra, 1 mol (180 g) glyukoza to‘la oksidlanganda taxminan 2800 kJ ajraladi. Bu energiyaning bir qismi issiqlik sifatida tarqaladi, qolgani ATF (adenozintrifosfat) makroergik fosfat bog‘larida saqlanadi. Hujayra jarayonlari — bo‘linish, mushak qisqarishi, faol transport, nerv impulsi, biosintez — bevosita ATF energiyasi bilan ta’minlanadi: ATF → ADF + fosfat + taxminan 40 kJ/mol. ATF zaxirasi kichik (mushakda bir necha soniyalik ish uchun yetadi), shuning uchun u doimo qayta sintezlanadi: ADF + fosfat + energiya → ATF; asosan mitoxondriyada. Qisqa tez yugurish vaqtida mushak asosan zaxiradagi ATFdan foydalanadi, keyin chuqur nafas olish orqali ATF zaxirasi tiklanadi.
Uzoq darsdan keyin yopiq xonada havo dimiq bo‘lib qoladi. Hamma o‘z hujayralarida glyukozani kislorod bilan parchalaydi va CO₂ hamda suv bug‘i chiqaradi. Xonada CO₂ ortadi, shuning uchun xona shamollatiladi.
Shamollatish muhandisi maktab binolarini loyihalaydi, sport fiziologi sportchi kislorod sarfini o‘lchaydi, tog‘-kon qutqaruvchisi yopiq joylarda havo tarkibini nazorat qiladi.
Darsdan keyin xona havosi qanday sezilishini va o‘qituvchi ruxsati bilan deraza yoki eshik ochilganda nima o‘zgarishini kuzatib, bir gapda yozing.
| Glyukoza molekulalari | O₂ | CO₂ |
|---|---|---|
| 1 | 6 | 6 |
| 5 | 30 | 30 |
«ATF batareyasi». O‘quvchilar «zaryadlangan» (3 ta fosfatli) va «zaryadsiz» (2 ta fosfatli) batareya kartochkalaridan foydalanib, ATF → ADF aylanishini ko‘rsatadi: yugurishdan keyin batareya qanday zaryadlanadi?