Darslar 14–15 · 2 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
15
Komil inson
Darslik: 85–86-betlar
MaqsadTasavvuf, nafs va komil inson tushunchalarini, nafsni yengishning ahamiyatini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
tasavvuf · tasawwuf (Sufism)nafs · nafs, the base selfkomil inson · the perfect human beingmurshid · spiritual guide
Tushuntirish
Tasavvuf – Islom dini asosidagi ta’limot bo‘lib, uning maqsadi insonni ruhan va ma’nan poklash, ya’ni komil insonni tarbiyalashdir. Qalbi pok, ma’naviyati yuksak, aqlan va jismonan barkamol shaxs komil inson hisoblanadi. Darslikka ko‘ra, poklanishning yo‘li bitta – nafsni yengish. Nafs deganda yeb-ichish istagidan tashqari johillik, manmanlik, kibr, tama, baxillik, mansabparastlik, g‘azab kabi ruhni bulg‘aydigan illatlar yig‘indisi tushuniladi; Navoiy «nafs itini zabun qilsang, olamda sendek shujo yo‘q» deydi. «Farhod va Shirin»dagi ajdaho, dev va temir odam kabi to‘siqlar ichki nafsoniy istaklarning timsoli, Farhodning ustozlari Boniy, Moniy va Qoran esa ko‘ngilga ishq binosini qurishni, qalbga naqsh solishni, nafsni parchalashni o‘rgatgan murshidlar sifatida talqin qilinadi. Tasavvufda ishq mehr bilan birga iroda, sabr, ilm, kamtarlik, adolat, saxiylik kabi ezguliklar yig‘indisi bo‘lib, nafsni yengish quroli sanaladi.
Namunalar
Misol: kundalik hayotda nafsni yengish – g‘azabni tiyish, boshqalarning haqiga xiyonat qilmaslik, havas va manmanlikka berilmaslikdir. Shunday kurashda sabr va ilm kerak, bu esa komillik sari qadamdir.
Misol: darslik Farhodni o‘zbek adabiyotidagi mukammal yaratilgan komil inson obrazi deydi. Uning kamtarligi, hunari, elparvarligi va sevgiga sadoqati – komillikning ko‘rinishlari.
Sinfda faoliyat
«Mening ichimdagi Xusrav» nomli yozma mashq: har bir o‘quvchi yashirin ravishda bitta o‘z illati va uni yengish usulini yozadi; so‘ng umumiy muhokamada nomsiz o‘qiladi.
Mashq
1
Komil inson kim? Darslik ta’rifini o‘z so‘zingiz bilan ayting.
Qalbi pok, ma’naviyati yuksak, aqlan va jismonan barkamol inson.
2
Tasavvufda «nafs» deganda nimalar tushuniladi?
Ruhni bulg‘aydigan illatlar yig‘indisi: johillik, manmanlik, kibr, tama, baxillik, g‘azab va boshqalar.
3
Farhod yengan ajdaho, dev va temir odam nimaning timsoli sifatida talqin qilinadi?
Inson ichidagi nafsoniy istak va shaytoniy intilishlar.
4
Nima uchun ishq nafsni yengish quroli hisoblanadi?
Chunki tasavvufda ishq iroda, sabr, ilm, kamtarlik, adolat kabi ezgulik yig‘indisi bo‘lib, odamga kurashish kuchini beradi.