☰ Mundarija · Adabiyot

Chingiz Aytmatov va «Asrga tatigulik kun»

Darslar 50–51 · 2 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
51

«Asrga tatigulik kun» romanidan parcha

Darslik: 331–355-betlar
Maqsad«Asrga tatigulik kun» romanidan parchani (Kazangapni dafn etish bahsi va Nayman ona haqidagi rivoyat) izchil so‘zlab, ma’naviy-axloqiy mazmunini izohlash.
Yangi so‘zlar
manqurt · mankurt (a person deprived of memory)Ona Bayit · Ona Bayit (the ancestors’ cemetery)vasiyat · last wish (will)rivoyat · legend
Tushuntirish

Parchaning birinchi qismida Sario‘zak dashtidagi Bo‘ronli bekatida Kazangap vafot etadi. Uning do‘sti Edigey marhumni vasiyatiga ko‘ra ajdodlar qabristoni Ona Bayitga, borib-kelishi taxminan oltmish chaqirim yo‘lga qo‘ymoqchi bo‘ladi. Yuk poyezdida kelgan o‘g‘li Sobitjon esa uzoqqa borishni istamay, temir yo‘l yonida ko‘mib qo‘yaylik, deydi va tezroq ketishni o‘ylaydi; Edigey bundan g‘azablanib, o‘zini tiyadi. Edilboy Sobitjonni tanbeh qiladi, u yon beradi, odamlar ham Edigeyning yo‘lini ma’qullaydi. Ikkinchi qismda Ona Bayitning rivoyati keltiriladi: jungjanglar asir yigitlarni xotirasidan ayiradigan shafqatsiz usul bilan manqurtga aylantirishgan, manqurt o‘zini, ismini, ota-onasini unutib, faqat egasiga itoat qilgan. Jangda halok bo‘lgan o‘g‘lining jasadi topilmagan Nayman ona savdogarlardan yosh manqurt cho‘pon haqida eshitib, tuyasi Oqmoyada uni izlab ketadi va o‘g‘lini topadi. U o‘g‘lini Jo‘lomon deb chaqirib, otasi Do‘nanboyni eslatmoqchi bo‘ladi, ammo o‘g‘li uni tanimaydi. Jungjanglar uni onasidan qo‘rqitgach, manqurt o‘q uzadi va ona halok bo‘ladi; rivoyatga ko‘ra, uning oq ro‘moli qushga aylanib, «Otangning oti Do‘nanboy!» deb chaqiradi.

Namunalar
Misol: Edigeyning ichki savoli – «ularga o‘limdan boshqa hamma narsa muhim» – ota-ona xotirasiga hurmat sustlashganini ko‘rsatadi. Yozuvchi ajdod xotirasini inson qadri bilan bog‘laydi.
Misol: manqurt – ramziy obraz: o‘z tarixi, ismi va ildizini unutgan odam. Darslikning savollari uni bugungi hayotdagi ma’naviy qaramlik bilan solishtirishni so‘raydi.
Sinfda faoliyat

Parchani ikki qismga bo‘lib, har birining voqealarini 5 ta jumlada yozing. Keyin «Xotira insonga nima uchun kerak?» mavzusida kichik mulohaza yozing. Eslatma: rivoyatdagi qiynoq tafsilotlarini o‘z yozuvingizga ko‘chirmang – asosiy g‘oya xotira va ildizga e’tibor.

Mashq
1
Edigey Kazangapni qayerga dafn etmoqchi va nima uchun?
2
Sobitjon nima taklif qiladi va nima uchun?
3
Manqurt kim va uning eng asosiy yo‘qotishi nima?
4
Nima uchun Nayman ona haqidagi rivoyat Edigey–Sobitjon voqeasi bilan yonma-yon berilgan deb o‘ylaysiz?