☰ Mundarija · Adabiyot

Sharof Boshbekov va «Temir xotin»

Darslar 44–45 · 2 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
45

«Temir xotin» komediyasi

Darslik: 259–287-betlar
Maqsad«Temir xotin» komediyasi parchasining (birinchi, to‘rtinchi va beshinchi sahnalar) voqealarini izchil so‘zlab berish, Qo‘chqor, Qumri, Olimjon va Alomat obrazlarini izohlash.
Yangi so‘zlar
jiddiy komediya · serious comedybiorobot · bio-robot (robot looking human)mikrosxema · microcircuitko‘nikish · getting used to
Tushuntirish

Qishloq hovlisida traktorchi Qo‘chqor ustunga bog‘lab qo‘yilgan: kecha u mast holda to‘polon qilgani uchun qo‘ni-qo‘shnilar Qumri bilan birga uni bog‘lagan, qishloq oqsoqollari esa tushgacha yechmaslikni tayinlagan. Qumri bolalarini olib onasinikiga ketadi. Shu payt olim Olimjon qutida robot — «Alomat — I»ni olib keladi: u paxta terish mashinasi o‘rniga odamga o‘xshash ayol-robot yasagan, uning xarakteri mikrosxemalar bilan o‘zgaradi. Qo‘chqor uni uy ishlariga ko‘maklashtirmoqchi bo‘ladi, Olimjon esa robot hali sinovdan o‘tmagan mashina ekanini aytib, norozi holda idoraga ketadi; Qo‘chqor buni ruxsat deb bilib, robotni yoqadi. Ikki kundan so‘ng Alomat uy ishini qiladi, ammo Qo‘chqor Qumrining ko‘z qarashidan gapni tushunishini, robot esa buni bilmasligini sezadi. Alomat gipnoz bilan Qo‘chqorning hayotidagi haqiqiy g‘amlarni aytib, uni yig‘latadi. Uchinchi kuni Qumri qaytib kelganda, Olimjon Alomat dalada kuyib ketganini aytadi, Qo‘chqorni esa ko‘p ishlatib «o‘ldirgan»likda ayblaydi; Qo‘chqor esa o‘zbek ayoli qilgan ishning yarmini ham robot qilmaganini o‘ylaydi. Parda yopilganda «Yana o‘ynaylik...» qo‘shig‘i eshitiladi.

Namunalar
Misol: Qo‘chqorning hovlisidagi har bir buyumda nimadir yetishmaydi (oyoqsiz karavot, labi uchgan piyola). Bu tafsilot uning kamtarona turmushga ko‘nikib, boshqacha yashashni o‘ylamasligini ko‘rsatadi.
Misol: Alomat ko‘z qarashidan odamni tushunmaydi, Qumri esa tushunadi. Shu qarama-qarshilik «temir xotin» – mashina bilan haqiqiy ayol orasidagi farqni ko‘rsatadi: mehr va tushunish mikrosxemaga sig‘maydi.
Sinfda faoliyat

To‘rt kishilik guruhda (Qo‘chqor, Qumri, Olimjon, Alomat) beshinchi sahnaning mazmunini o‘z so‘zlaringizda qisqa sahnalashtiring (matnni ko‘chirmang). Keyin nima uchun komediya jiddiy deb ataladi, muhokama qiling. Eslatma: asar kamchilikni kulgi bilan tanqid qiladi, uni namuna qilib ko‘rsatmaydi.

Mashq
1
Birinchi sahnada Qo‘chqor nima uchun ustunga bog‘lab qo‘yilgan?
2
Olimjon Alomatni nima maqsadda yaratgan?
3
Qo‘chqor Alomat va Qumri o‘rtasida qanday farqni sezadi?
4
Nima uchun komediya «Yana o‘ynaylik...» qo‘shig‘i bilan tugaydi, deb o‘ylaysiz?