Darslar 3–4 · 2 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
4
«Alpomish»: qalmoq alplari va Barchinning javobi
Darslik: 17–21-betlar
MaqsadQalmoq alplarining Barchinga sovchi bo‘lib kelishini, Boysari va Yartiboy munosabatini hamda Barchinning aql va jasoratini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
alp · alp (warrior hero)kaniz · maidservantmuhlat · time limit, delaysovchi · matchmaker, suitor’s envoy
Tushuntirish
Qo‘ng‘irotlar Qalmoq yurtiga ko‘chganiga yetti yil bo‘lganda Oybarchin bo‘y yetgan go‘zal qizga aylanadi. Kampir Surxayilning yetti o‘g‘li, ya’ni Ko‘kaldosh, Ko‘kaman, Ko‘kqashqa, Boyqashqa, Toyqashqa, Qo‘shquloq va kenjasi Qorajon qalmoq podshosi xizmatidagi to‘qson alpga qo‘shilib, Barchinni so‘rab kelishadi. Boysari javob berolmay, ertasiga qadar muhlat so‘raydi. Yartiboy qizni berishni maslahat qiladi, Boysari esa qizi o‘z tengiga berilishi kerakligini aytib ranjiydi. Barchin otasini yupatadi va alplarga o‘zi javob berishga tayyorligini bildiradi. Qarindoshlar uning o‘zboshimchaligidan cho‘chib, o‘tovini ovloq tepaga ko‘chiradi. Barchin alplarga Alpomish borligini, ularga «qiyomat kun» bo‘lishini aytadi; Ko‘kaman uni sudramoqchi bo‘lganda esa uni yerga yiqitadi. So‘ng Ko‘kaldoshdan olti oy muhlat so‘rab, uni o‘ziga ko‘ngil qo‘yibdi deb o‘ylatadi va muhlat oladi.
Namunalar
Misol: Barchin otasiga «ko‘p yig‘lama, qarindoshlar o‘z qizini bersin» deydi. Bu so‘zlar uning otasini sevishini, ayni paytda o‘z taqdirini o‘zi hal qilishga qat’iyligini ko‘rsatadi.
Misol: Barchin olti oy muhlat so‘rab, Alpomishga xabar yetkazish uchun vaqt yutadi. Bu uning kuch emas, aql bilan harakat qilganini ko‘rsatadi: u zo‘ravonlikka hiyla va sabr bilan javob beradi.
Sinfda faoliyat
Barchinning «alplar bilan suhbat»ini ikki talaba rolga bo‘lib o‘qib, uning ovozida qat’iyat qanday seziladi, muhokama qiling. Dostondan sahnani o‘qimay, o‘z so‘zlaringiz bilan ijro eting.
Mashq
1
Kampir Surxayilning yetti o‘g‘lidan beshtasini ayting.
Masalan: Ko‘kaldosh, Ko‘kaman, Ko‘kqashqa, Boyqashqa va Qorajon (yana Toyqashqa, Qo‘shquloq).
2
Boysari nima uchun alplarga darrov javob bermadi?
U qizini qalmoqlarga berishni istamasdi, lekin ularning kuchidan ham qo‘rqardi; shu bois ertaga qadar muhlat so‘radi.
3
Barchin Ko‘kamanni qanday yengdi va bu nimani ko‘rsatadi?
Ko‘kaman uni sudramoqchi bo‘lganda, Barchin uni ko‘tarib yerga yiqitdi; bu uning jismoniy kuchi va jasoratini ko‘rsatadi.
4
Barchin nima uchun olti oy muhlat so‘radi? Bu qaror unga qanday foyda berdi?
Alpomishga xabar yuborib, uning kelishini kutish uchun; muhlat unga vaqt va xavfsizlik berdi.