Darslar 18–19 · 2 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
19
Ogahiy lirikasidan: g‘azallar
Darslik: 99–104-betlar
MaqsadOgahiyning «Navro‘z» va «Ilohi, har kuning navro‘z bo‘lsun» g‘azallari mazmunini, tashxis va mubolag‘a san’atini tushuntirish.
«Navro‘z» radifli g‘azal tabiat lirikasining go‘zal namunasi: unda navro‘z jonlantirilib (tashxis), quyoshni yuksaltirgan, yer yuzidan soyani ko‘targan, yurtga fayz, shodlik va aysh olib kelgan saxiy odamday tasvirlanadi. Dunyo kampir, shodlik chaqaloq, navro‘z esa unga doya bo‘ladi; go‘zallarning yuzi Mus’haf oyatlariga qiyoslanadi. Keyin tasvir ijtimoiy mavzuga o‘tadi: boylar rang-barang kiyinib, ko‘ngil ochadi, lirik qahramon esa pulsiz, shoh huzuriga ko‘z yoshlariga toyib-toyib yordam so‘rab boradi. Darslikka ko‘ra, bu lirik qahramon Ogahiyning o‘zi emas, kambag‘allik tufayli hamdardlikka loyiq odamlar timsoli, mubolag‘a esa xonning e’tiborini ularga qaratishga xizmat qiladi. «Ilohi, har kuning navro‘z bo‘lsun» g‘azalida shoir hukmdorga yaxshi tilaklar bildiradi: adolati quyoshday jahonni yoritsin, dushmanlari mag‘lub bo‘lsin, itoatsizlar to‘g‘rilansin.
Namunalar
Misol: g‘azalda qadimiy dunyo qari kampir, bahor keltirgan quvonch yangi tug‘ilgan go‘dak, navro‘z esa shu tug‘ilishda yordam bergan doya qilib tasvirlanadi – tabiatdagi o‘zgarish inson hayotidagi voqea sifatida berilgan. Bu tashxisning aniq namunasi.
Misol: «ko‘zim yoshiga toyib» ifodasi mubolag‘a: shoir qashshoqligini oshirib ko‘rsatadi. Lekin lirik qahramon har doim shoirning o‘zi emas – Ogahiy yuqori lavozimlarda bo‘lgan, ya’ni bu kambag‘al obrazi umumlashma.
Sinfda faoliyat
Bahor yoki qish haqida to‘rt misrali kichik she’r yoki tasvir yozing; unda kamida bitta tashxis ishlating. Juftlikda o‘qib, tashxisni toping.
Mashq
1
Tashxis nima? «Navro‘z» g‘azalidan misol keltiring.
Narsa yoki hodisani odamday jonlantirib tasvirlash; masalan, navro‘z doyalik qilgan va elga voya bergan deyilishi.
2
«Navro‘z» g‘azalida ikki xil manzara qanday keltirilgan?
Birinchisi – bahor tabiatining go‘zalligi; ikkinchisi – boylarning ayshi bilan shoir qahramonning nochor ahvoli.
3
Lirik qahramon kim va nega u Ogahiyning o‘zi emas deyiladi?
Bu kambag‘al, yordamga muhtoj odamlarning umumlashgan obrazi; Ogahiy esa yuqori lavozimlarda bo‘lgan va ahvoli bunchalik og‘ir emas edi.
4
Shoir nima uchun o‘z ahvolini bo‘rttirib tasvirlagan bo‘lishi mumkin? Ikki sababni ayting.
Xondan yordam olish va xonning e’tiborini jamiyatdagi nochor qatlamga qaratib, ularga ko‘mak uyushtirish.