Darslar 16–17 · 2 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
17
Xojaning hikoyatlari
Darslik: 90–94-betlar
MaqsadXojaning to‘rtta hikoyatini (adolatli podshoh va zohid, Iskandar va Doro, Sulaymon va pashsha, kema halokati) o‘z so‘zlarida so‘zlab, mazmunini izohlash.
Birinchi hikoyatda odil podshoh hojilarning savobini sotib olmoqchi bo‘ladi; yigirma marta Ka’baga piyoda borgan zohid esa hajning o‘rniga podshohning bir soatlik adolati savobini so‘raydi va uni odamlar, farishtalar ibodatidan ortiq deydi. Ikkinchisida Iskandar Hamadon begi Doroni yengolmay, uning ikki yaqin qulini «lashkarda yuqori o‘rin» va’dasi bilan gijgijlaydi; ular Doroni o‘ldirgach, Iskandar Doroni hurmat bilan dafn qilib, qullarni dorga osdiradi va «yuqori o‘rin» shu deydi. Uchinchisida pashsha yeldan Sulaymonga shikoyat qiladi; yel chaqirilgach pashsha qochib ketadi, Sulaymon da’vogar va javobgar birga tinglanishi adolat qoidasi ekanini aytadi, undan so‘ng g‘azalda shohlarga Sulaymondek odil bo‘lish chaqiriladi. To‘rtinchi hikoyatda kema halokatidan omon qolgan kishini shahar ahli podshoh qiladi, to‘rtinchi kuni u haramda go‘zal ayolni ko‘radi; ayol har yili musofirni bir yilga shoh qilib, so‘ng orolga yuborishlarini aytadi. Kishi orolda saroy va shahar qurdirib, boylikni oldindan jo‘natadi va yil oxirida o‘sha yerda farog‘atda yashaydi.
Namunalar
Misol: ikkinchi hikoyatda Iskandar va’dasini so‘zma-so‘z bajargan bo‘lib, xoin qullarga «yuqori o‘rin» sifatida dorni beradi. U o‘zini tarbiyalagan xo‘jayiniga xiyonat qilgan kishi yangi xo‘jayinning ham haqini bilmasligini aytadi. Darslik bu jazo adolatlimi, degan savolni o‘quvchi muhokamasiga qo‘yadi.
Misol: to‘rtinchi hikoyat ramziy: bir yillik shohlik – insonning bu dunyodagi muvaqqat hayoti, orolda qurilgan shahar va oldindan yuborilgan boylik – keyingi hayot uchun to‘plangan ezgu amallar deb o‘qish mumkin. Shunda hikoyat oqilona tayyorgarlikka chaqiradi.
Sinfda faoliyat
To‘rtta hikoyatni to‘rt guruhga bo‘lib, har guruh o‘z hikoyatini 1 daqiqada so‘zlab beradi, mavzusini («adolat», «vafo», «haq so‘z», «tayyorgarlik») bir so‘z bilan aytadi.
Mashq
1
Birinchi hikoyatda zohid podshohdan pul o‘rniga nimani so‘radi?
Bir soatlik adolatining savobini, o‘zining yigirma hajining savobi evaziga.
2
Iskandar Doroni o‘ldirgan qullarga nima qildi va nega?
Ularni dorga osdirdi, chunki ular o‘z xo‘jayiniga xiyonat qilgan edi; Doroni esa hurmat bilan dafn etdi.
3
Sulaymon va pashsha hikoyatidan qanday adolat qoidasi kelib chiqadi?
Da’vo qiluvchi va javobgar ikkalasi birga tinglanishi kerak.
4
To‘rtinchi hikoyatdagi bir yillik shohlik va orol nimani anglatishi mumkin? O‘z fikringizni asoslang.
Bir yillik shohlik – bu dunyodagi vaqtinchalik hayot, orolda oldindan qurilgan shahar – keyingi hayotga to‘plangan ezgu ishlar; bu o‘qish hikoyatning ramziyligiga mos.