Fosforning kislorodli birikmalari
Fosfor yetarli kislorodda yonganda fosfor(V) oksid hosil bo‘ladi (formulasi P₄O₁₀, odatda P₂O₅ deb yoziladi): 4P + 5O₂ → 2P₂O₅. U oq, suvni kuchli shimuvchi (gigroskopik) kislotali oksid; suv bilan reaksiya issiq suvda ortofosfat kislotaga olib keladi: P₂O₅ + 3H₂O → 2H₃PO₄. Ortofosfat kislota H₃PO₄ — rangsiz kristall (≈ 42 °C da suyuqlanadi), suvda yaxshi eriydi, uch negizli o‘rtacha kuchli kislota; u bosqichma-bosqich dissotsiatsiyalanadi: H₃PO₄ ⇌ H⁺ + H₂PO₄⁻ ⇌ 2H⁺ + HPO₄²⁻ ⇌ 3H⁺ + PO₄³⁻. Shu sababli uch qator tuz beradi: digidrofosfatlar (NaH₂PO₄), gidrofosfatlar (Na₂HPO₄) va fosfatlar (Na₃PO₄). Barcha digidrofosfatlar, hamda ishqoriy metall va ammoniy fosfatlari suvda eriydi; Ca₃(PO₄)₂ suvda erimaydi, lekin kuchli kislotada eriydi. Laboratoriyada uni Ca₃(PO₄)₂ + 3H₂SO₄ → 3CaSO₄ + 2H₃PO₄ bilan olishadi. Fosfat ioniga sifat reaksiya — kumush nitrat bilan sariq Ag₃PO₄ cho‘kmasi: Na₃PO₄ + 3AgNO₃ → Ag₃PO₄↓ + 3NaNO₃. Fosfor hayot uchun zarur: suyak Ca₅(PO₄)₃OH, tish emali Ca₅(PO₄)₃F, energiya tashuvchi ATF tarkibida; akademik A. Fersman uni «hayot va tafakkur elementi» deb atagan. Kuchli kislotalar va P₂O₅ bilan faqat o‘qituvchi ishlaydi.
«Fosfat oilasi»: 9 ta kartochka tayyorlang: H₃PO₄, NaH₂PO₄, Na₂HPO₄, Na₃PO₄, Ca₃(PO₄)₂, Ca(H₂PO₄)₂, CaHPO₄, (NH₄)₃PO₄, Ag₃PO₄. Ularni «kislota», «digidrofosfat», «gidrofosfat», «fosfat» guruhlariga ajrating va eruvchanligini (E/N) belgilang. Faqat kartochkalar.