ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Fosfor va uning kislorodli birikmalari

Darslar 43–44 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
44

Fosforning kislorodli birikmalari

Darslik: 177–183-betlar
MaqsadFosfor(V) oksid, ortofosfat kislota va fosfatlarning xossalari, sifat reaksiyasi va biologik ahamiyatini bilish.
Yangi so‘zlar
fosfor(V) oksid · phosphorus(V) oxideortofosfat kislota · orthophosphoric acidgidrofosfat va digidrofosfat · hydrogenphosphate and dihydrogenphosphateATF · ATP
Tushuntirish

Fosfor yetarli kislorodda yonganda fosfor(V) oksid hosil bo‘ladi (formulasi P₄O₁₀, odatda P₂O₅ deb yoziladi): 4P + 5O₂ → 2P₂O₅. U oq, suvni kuchli shimuvchi (gigroskopik) kislotali oksid; suv bilan reaksiya issiq suvda ortofosfat kislotaga olib keladi: P₂O₅ + 3H₂O → 2H₃PO₄. Ortofosfat kislota H₃PO₄ — rangsiz kristall (≈ 42 °C da suyuqlanadi), suvda yaxshi eriydi, uch negizli o‘rtacha kuchli kislota; u bosqichma-bosqich dissotsiatsiyalanadi: H₃PO₄ ⇌ H⁺ + H₂PO₄⁻ ⇌ 2H⁺ + HPO₄²⁻ ⇌ 3H⁺ + PO₄³⁻. Shu sababli uch qator tuz beradi: digidrofosfatlar (NaH₂PO₄), gidrofosfatlar (Na₂HPO₄) va fosfatlar (Na₃PO₄). Barcha digidrofosfatlar, hamda ishqoriy metall va ammoniy fosfatlari suvda eriydi; Ca₃(PO₄)₂ suvda erimaydi, lekin kuchli kislotada eriydi. Laboratoriyada uni Ca₃(PO₄)₂ + 3H₂SO₄ → 3CaSO₄ + 2H₃PO₄ bilan olishadi. Fosfat ioniga sifat reaksiya — kumush nitrat bilan sariq Ag₃PO₄ cho‘kmasi: Na₃PO₄ + 3AgNO₃ → Ag₃PO₄↓ + 3NaNO₃. Fosfor hayot uchun zarur: suyak Ca₅(PO₄)₃OH, tish emali Ca₅(PO₄)₃F, energiya tashuvchi ATF tarkibida; akademik A. Fersman uni «hayot va tafakkur elementi» deb atagan. Kuchli kislotalar va P₂O₅ bilan faqat o‘qituvchi ishlaydi.

H3PO4⇄H+ + H2PO4−⇄2H+ + HPO42−⇄3H+ + PO43−
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ba’zi gazli ichimliklar tarkibida kislotalilikni sozlovchi sifatida ortofosfat kislota (E338) ko‘rsatiladi. Fosfatlar ba’zi pishloqlarda va o‘g‘itlarda ham uchraydi. Qadoqdagi yozuv qonuniy ravishda bu qo‘shimchani bildiradi.

Kim ishlatadi

Oziq-ovqat texnologlari qo‘shimchalarni dozalaydi, o‘g‘it zavodi ishchilari fosfat o‘g‘itlar tayyorlaydi, suv tozalash mutaxassislari cho‘kma hosil bo‘lishini kamaytiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Tish emali kalsiy fosfat mineralidan tuzilgan: tishlaringizni asraydigan ikkita odatni yozing.

Namunalar
Ca3(PO4)2 + 3H2SO4→3CaSO4 + 2H3PO4
310 g → 196 g H₃PO₄
Ca₃(PO₄)₂ + 3H₂SO₄ → 3CaSO₄ + 2H₃PO₄: 310 g (1 mol) tuzdan 2 mol H₃PO₄, ya’ni 2·98 = 196 g; unga 3 mol (294 g) H₂SO₄ kerak. 620 g (2 mol) tuzdan 4·98 = 392 g kislota.
H₃PO₄ + 1 NaOHH₃PO₄ + 2 NaOHH₃PO₄ + 3 NaOH
NaH₂PO₄Na₂HPO₄Na₃PO₄
H₃PO₄ + 3NaOH → Na₃PO₄ + 3H₂O: 98 g kislotaga 3·40 = 120 g NaOH. H₃PO₄ + NaOH → NaH₂PO₄ + H₂O da esa 1 : 1 — ishqor kam bo‘lsa, kislotali tuz hosil bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Fosfat oilasi»: 9 ta kartochka tayyorlang: H₃PO₄, NaH₂PO₄, Na₂HPO₄, Na₃PO₄, Ca₃(PO₄)₂, Ca(H₂PO₄)₂, CaHPO₄, (NH₄)₃PO₄, Ag₃PO₄. Ularni «kislota», «digidrofosfat», «gidrofosfat», «fosfat» guruhlariga ajrating va eruvchanligini (E/N) belgilang. Faqat kartochkalar.

Mashq
1
H₃PO₄ ning dissotsiatsiya bosqichlari va hosil bo‘ladigan ionlarni yozing.
2
Fosfat ioniga sifat reaksiya va natija?
3
620 g Ca₃(PO₄)₂ dan (M = 310) necha gramm H₃PO₄ olinadi?
4
Nima uchun P₂O₅ quritgich sifatida ishlatiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKo‘rgazma kuniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →