Nitrat kislota
Nitrat kislota HNO₃ da azot IV valentli, oksidlanish darajasi +5. Toza kislota — rangsiz, o‘tkir hidli, havoda tutaydigan suyuqlik (zichligi 1,5 g/sm³). U beqaror: yorug‘lik va issiqlikda 4HNO₃ → 4NO₂ + O₂ + 2H₂O, shu sababli qo‘ng‘ir tusga kiradi va qorong‘i idishda saqlanadi. Sanoatda uch bosqichda olinadi: 4NH₃ + 5O₂ → 4NO + 6H₂O (katalizatorda), 2NO + O₂ → 2NO₂, 4NO₂ + 2H₂O + O₂ → 4HNO₃. Kuchli bir negizli kislota sifatida u oksidlar, asoslar va karbonatlar bilan reaksiyaga kiradi (CuO + 2HNO₃ → Cu(NO₃)₂ + H₂O). Metallar bilan odatda vodorod ajralmaydi, chunki oksidlovchi NO₃⁻ azoti qaytariladi: konsentrlangan HNO₃ bilan Cu → NO₂, suyultirilgan bilan → NO, juda suyultirilgan bilan faol metallar → NH₄NO₃. Sovuqda konsentrlangan kislota Fe, Al, Cr ni passivlaydi. 1 hajm HNO₃ va 3 hajm HCl aralashmasi zar suvi oltin va platinani eritadi. Nitratlar suvda yaxshi eriydi, qizdirilganda parchalanadi: 2KNO₃ → 2KNO₂ + O₂; 2Cu(NO₃)₂ → 2CuO + 4NO₂ + O₂; 2AgNO₃ → 2Ag + 2NO₂ + O₂. Nitratlar asosan o‘g‘it sifatida ishlatiladi, shuningdek, portlovchi moddalar, bo‘yoqlar va dori olishda. Konsentrlangan HNO₃ terini sariq tusga bo‘yab kuydiradi: u bilan faqat o‘qituvchi ko‘zoynak, qo‘lqop va shamollatish shkafida ishlaydi.
«Nitrat yo‘li»: ammiakdan nitratgacha zanjirni chizing: NH₃ → NO → NO₂ → HNO₃ → Ca(NO₃)₂ → o‘g‘it. Har strelka ustiga tenglamani yozing va oksidlanish darajalarini ko‘rsating. Hech qanday kislota yoki metall ishlatilmaydi; reaksiyalar faqat qog‘ozda.