ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Azot oksidlari. Nitrat kislota

Darslar 40–41 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
41

Nitrat kislota

Darslik: 165–169-betlar
MaqsadNitrat kislotaning tuzilishi, olinishi, xossalari (jumladan metallarga ta’siri), nitratlar va ularning ahamiyatini bilish.
Yangi so‘zlar
nitrat kislota · nitric acidnitrat · nitratezar suvi · aqua regiapassivlanish · passivation
Tushuntirish

Nitrat kislota HNO₃ da azot IV valentli, oksidlanish darajasi +5. Toza kislota — rangsiz, o‘tkir hidli, havoda tutaydigan suyuqlik (zichligi 1,5 g/sm³). U beqaror: yorug‘lik va issiqlikda 4HNO₃ → 4NO₂ + O₂ + 2H₂O, shu sababli qo‘ng‘ir tusga kiradi va qorong‘i idishda saqlanadi. Sanoatda uch bosqichda olinadi: 4NH₃ + 5O₂ → 4NO + 6H₂O (katalizatorda), 2NO + O₂ → 2NO₂, 4NO₂ + 2H₂O + O₂ → 4HNO₃. Kuchli bir negizli kislota sifatida u oksidlar, asoslar va karbonatlar bilan reaksiyaga kiradi (CuO + 2HNO₃ → Cu(NO₃)₂ + H₂O). Metallar bilan odatda vodorod ajralmaydi, chunki oksidlovchi NO₃⁻ azoti qaytariladi: konsentrlangan HNO₃ bilan Cu → NO₂, suyultirilgan bilan → NO, juda suyultirilgan bilan faol metallar → NH₄NO₃. Sovuqda konsentrlangan kislota Fe, Al, Cr ni passivlaydi. 1 hajm HNO₃ va 3 hajm HCl aralashmasi zar suvi oltin va platinani eritadi. Nitratlar suvda yaxshi eriydi, qizdirilganda parchalanadi: 2KNO₃ → 2KNO₂ + O₂; 2Cu(NO₃)₂ → 2CuO + 4NO₂ + O₂; 2AgNO₃ → 2Ag + 2NO₂ + O₂. Nitratlar asosan o‘g‘it sifatida ishlatiladi, shuningdek, portlovchi moddalar, bo‘yoqlar va dori olishda. Konsentrlangan HNO₃ terini sariq tusga bo‘yab kuydiradi: u bilan faqat o‘qituvchi ko‘zoynak, qo‘lqop va shamollatish shkafida ishlaydi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Suv laboratoriyalari quduq suvidagi nitrat miqdorini tekshiradi: o‘g‘itlardan yuvilib tushgan ortiqcha nitrat, ayniqsa chaqaloqlar uchun zararli.

Kim ishlatadi

O‘g‘it kimyogarlari nitratlarni sintez qiladi, issiqxona mutaxassislari oziqlantirishni rejalashtiradi, agronomlar tuproqdagi nitratlar miqdorini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘simlik oziqasi qadog‘idagi «nitrat» yoki NO₃ yozuvini rasmdan toping va azot qaysi shaklda bo‘lishini yozing.

Namunalar
ƒFormula
4NH₃ → 4HNO₃
17 g → 63 g; 170 g → 630 g
4NH₃ → 4HNO₃ (azot saqlanadi): 17 g NH₃ dan 63 g HNO₃; 170 g NH₃ dan 630 g. 2 mol HNO₃ massasi 2·63 = 126 g.
Cu + 4HNO3kons.→Cu(NO3)2 + 2NO2↑ + 2H2O
Cu⁰ – 2e⁻ → Cu²⁺ | 1; N⁺⁵ + e⁻ → N⁺⁴ | 2
Cu + 4HNO₃(kons.) → Cu(NO₃)₂ + 2NO₂ + 2H₂O: Cu⁰ – 2e⁻ → Cu²⁺ (1), N⁺⁵ + 1e⁻ → N⁺⁴ (2). 4 ta HNO₃ dan faqat 2 tasi qaytariladi, qolgan 2 tasi Cu(NO₃)₂ dagi nitrat ioni bo‘lib qoladi. 2KNO₃ → 2KNO₂ + O₂: 404 g KNO₃ dan 64 g O₂.
Sinfda faoliyat

«Nitrat yo‘li»: ammiakdan nitratgacha zanjirni chizing: NH₃ → NO → NO₂ → HNO₃ → Ca(NO₃)₂ → o‘g‘it. Har strelka ustiga tenglamani yozing va oksidlanish darajalarini ko‘rsating. Hech qanday kislota yoki metall ishlatilmaydi; reaksiyalar faqat qog‘ozda.

Mashq
1
HNO₃ da azotning valentligi va oksidlanish darajasi?
2
Nitrat kislota nima uchun qorong‘i shishada saqlanadi?
3
170 g NH₃ dan nazariy jihatdan necha gramm HNO₃ olinadi (M(NH₃) = 17, M(HNO₃) = 63)?
4
Nima uchun HNO₃ bilan metall reaksiyasida odatda vodorod ajralmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahor guli magnitiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →