Kristall panjaralar
Qattiq moddalarning ko‘pchiligida zarralar tartib bilan joylashadi va kristall panjara hosil qiladi; zarralar o‘rnashgan nuqtalar panjara tugunlari deyiladi. Tugunlardagi zarralar turiga qarab to‘rt tur bor. Ionli panjarada kation va anionlar almashib joylashadi (NaCl); bunday moddalar qattiq, mo‘rt, qiyin suyuqlanadi, eritma va suyuqlanmasi tok o‘tkazadi. Atom panjarada tugunlarda atomlar kovalent bog‘lar bilan bog‘langan (olmos, kremniy); bunday moddalar juda qattiq va juda yuqori haroratda suyuqlanadi. Molekulyar panjarada molekulalar kuchsiz tortishish bilan ushlanadi (yod I₂, muz, quruq muz CO₂); ular yumshoq, oson suyuqlanadi yoki uchadi. Metall panjarada metall ionlari va ular orasida erkin harakatlanuvchi elektronlar bor, shuning uchun metallar tok va issiqlikni yaxshi o‘tkazadi.
| Panjara | Tugunlarda | Xossa |
|---|---|---|
| ionli (NaCl) | ionlar | qattiq, mo‘rt |
| atomli (olmos) | atomlar | juda qattiq |
| molekulyar (I₂) | molekulalar | yumshoq, uchuvchan |
| metall (Cu) | ionlar + e⁻ | tok o‘tkazadi |
Yirik osh tuzi donalari lupa ostida kichik kubchalarga o‘xshaydi: NaCl ionlari kub shaklidagi panjarada tartib bilan joylashgan va tashqi shakl ichki tartibni aks ettiradi.
Zargarlar olmosning qattiqligini hisobga oladi, chip ishlab chiqaruvchilar kremniy kristallarini o‘stiradi, mineralogiya kolleksionerlari kristall shaklidan toshni taniydi.
Shaxmat taxtasi singari + va – belgilarni navbatma-navbat chizib, osh tuzining bir qatlamini tasvirlang va o‘rtadagi katakning qarama-qarshi ishorali nechta qo‘shnisi borligini sanang (haqiqiy uch o‘lchamli kristallda 6 ta).
| Olmos | Grafit | |
|---|---|---|
| har bir C bog‘i | 4 | 3 (qatlamda) |
| xossa | juda qattiq | yumshoq |
«Panjara maketi»: plastilin sharlar va tish kovlagich (yoki cho‘p) bilan NaCl ning bir qatlamini yasang: ikki rangli sharlar almashib turadi. Keyin yana bir maket — I₂ molekulalari (ikkita shar) tartib bilan. Faqat plastilin va cho‘plar, hech qanday modda sinab ko‘rilmaydi.