ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Ionli bog‘lanish. Kristall panjaralar

Darslar 16–17 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
17

Kristall panjaralar

Darslik: 74–75-betlar
MaqsadKristall panjara turlarini va ularning xossalarga ta’sirini bilish.
Yangi so‘zlar
kristall panjara · crystal latticepanjara tuguni · lattice siteionli va atom panjara · ionic and atomic latticemolekulyar panjara · molecular lattice
Tushuntirish

Qattiq moddalarning ko‘pchiligida zarralar tartib bilan joylashadi va kristall panjara hosil qiladi; zarralar o‘rnashgan nuqtalar panjara tugunlari deyiladi. Tugunlardagi zarralar turiga qarab to‘rt tur bor. Ionli panjarada kation va anionlar almashib joylashadi (NaCl); bunday moddalar qattiq, mo‘rt, qiyin suyuqlanadi, eritma va suyuqlanmasi tok o‘tkazadi. Atom panjarada tugunlarda atomlar kovalent bog‘lar bilan bog‘langan (olmos, kremniy); bunday moddalar juda qattiq va juda yuqori haroratda suyuqlanadi. Molekulyar panjarada molekulalar kuchsiz tortishish bilan ushlanadi (yod I₂, muz, quruq muz CO₂); ular yumshoq, oson suyuqlanadi yoki uchadi. Metall panjarada metall ionlari va ular orasida erkin harakatlanuvchi elektronlar bor, shuning uchun metallar tok va issiqlikni yaxshi o‘tkazadi.

PanjaraTugunlardaXossa
ionli (NaCl)ionlarqattiq, mo‘rt
atomli (olmos)atomlarjuda qattiq
molekulyar (I₂)molekulalaryumshoq, uchuvchan
metall (Cu)ionlar + e⁻tok o‘tkazadi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yirik osh tuzi donalari lupa ostida kichik kubchalarga o‘xshaydi: NaCl ionlari kub shaklidagi panjarada tartib bilan joylashgan va tashqi shakl ichki tartibni aks ettiradi.

Kim ishlatadi

Zargarlar olmosning qattiqligini hisobga oladi, chip ishlab chiqaruvchilar kremniy kristallarini o‘stiradi, mineralogiya kolleksionerlari kristall shaklidan toshni taniydi.

Bugun sinab ko‘ring

Shaxmat taxtasi singari + va – belgilarni navbatma-navbat chizib, osh tuzining bir qatlamini tasvirlang va o‘rtadagi katakning qarama-qarshi ishorali nechta qo‘shnisi borligini sanang (haqiqiy uch o‘lchamli kristallda 6 ta).

Namunalar
Osh tuzi NaCl ionli panjara: taxminan 801 °C da suyuqlanadi. Yod I₂ molekulyar panjara: qizdirilganda suyuqlanmasdan bug‘ga aylanishi mumkin (sublimatsiya), shuning uchun u kristall holida ham bug‘lanadi.
OlmosGrafit
har bir C bog‘i43 (qatlamda)
xossajuda qattiqyumshoq
Olmos va grafit — uglerodning ikki shakli. Olmosda har bir atom to‘rt atom bilan bog‘langan (juda qattiq), grafitda qatlamlar bir-biri ustidan sirpanadi (yumshoq, qalamda ishlatiladi).
Sinfda faoliyat

«Panjara maketi»: plastilin sharlar va tish kovlagich (yoki cho‘p) bilan NaCl ning bir qatlamini yasang: ikki rangli sharlar almashib turadi. Keyin yana bir maket — I₂ molekulalari (ikkita shar) tartib bilan. Faqat plastilin va cho‘plar, hech qanday modda sinab ko‘rilmaydi.

Mashq
1
Kristall panjaraning to‘rt turini sanang.
2
Qaysi panjara turi: kremniy, muz, NaCl, mis?
3
Qaysi modda yengil uchuvchan: CO₂ (quruq muz) yoki NaCl? Sababi?
4
Nima uchun metallar elektr tokini yaxshi o‘tkazadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliRobot uchun yorug‘lik datchigiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →