ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

7-sinf kimyosini takrorlash: atom, mol va birikma sinflari

Darslar 1–2 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
2

Noorganik birikmalarning asosiy sinflari

Darslik: 10–16-betlar
MaqsadOksidlar, asoslar, kislotalar va tuzlarning asosiy guruhlarini, ular orasidagi genetik bog‘lanishni takrorlash.
Yangi so‘zlar
oksid · oxideasos va ishqor · base and alkalikislota · acidtuz (o‘rta, nordon, asosli) · salt (normal, acidic, basic)
Tushuntirish

Oksidlar — ikki elementdan iborat, ulardan biri kislorod bo‘lgan murakkab moddalar. Ular asosli (Na₂O, CuO), kislotali (CO₂, SO₃, P₂O₅), amfoter (ZnO, Al₂O₃) va tuz hosil qilmaydigan betaraf (CO, NO) oksidlarga bo‘linadi; peroksidlarda (H₂O₂, Na₂O₂) kislorodning oksidlanish darajasi –1. Asoslar metall atomi va bir yoki bir nechta gidroksid guruh (OH) dan iborat; suvda eriydiganlari ishqorlar (NaOH, KOH, Ca(OH)₂). Kislotada metallga almashina oladigan vodorod atomlari va kislota qoldig‘i bor: HCl — bir negizli, H₂SO₄ — ikki negizli, H₃PO₄ — uch negizli. Tuz metall (yoki NH₄⁺) bilan kislota qoldig‘idan hosil bo‘ladi va o‘rta (NaCl), nordon (NaHCO₃), asosli ((CuOH)₂CO₃), qo‘sh va aralash tuzlarga bo‘linadi. Genetik qator: metall → asosli oksid → asos → tuz; metallmas → kislotali oksid → kislota → tuz.

Genetik qatorlar
MetallMetallmas
elementCaC
oksidCaOCO₂
gidroksidCa(OH)₂H₂CO₃
tuzCaCO₃Na₂CO₃
Mg + O₂ → MgOMg11O21

Hali tenglashmagan — atomlar soni teng emas: O: 2 ≠ 1

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab kimyo xonasi omborida kislotalar, ishqorlar va tuzlar alohida javonlarda turadi. Shunda o‘qituvchi kerakli moddani tez topadi va bir-biriga tegmasligi kerak bo‘lgan idishlar yonma-yon turmaydi.

Kim ishlatadi

Laboratoriya texniklari moddalarni sinflar bo‘yicha saqlaydi, ombor mutaxassislari xavfsizlik qoidasiga amal qiladi, kimyogarlar yangi modda qaysi sinfga kirishiga qarab xossasini taxmin qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Uydagi o‘nta oddiy buyumni (kitob, asbob, idish) qoida bo‘yicha guruhlarga ajrating va qoidani yozing; kimyogarlar ham moddalarni shunday sinflaydi.

Namunalar
Kalsiy qatori: 2Ca + O₂ → 2CaO; CaO + H₂O → Ca(OH)₂; Ca(OH)₂ + CO₂ → CaCO₃↓ + H₂O. Metall → asosli oksid → asos → tuz.
Oksid turiMisol
asosliK₂O
kislotaliCO₂
amfoterAl₂O₃
betarafNO
Tasniflash: CO₂ — kislotali oksid, K₂O — asosli, Al₂O₃ — amfoter, NO — betaraf. H₃PO₄ — uch negizli kislota; NaHCO₃ — H₂CO₃ ning bitta vodorodi almashingan nordon tuz.
Sinfda faoliyat

«Sinflar xaritasi»: devorga to‘rt ustun (oksid, asos, kislota, tuz) chizing; o‘quvchilar formulali kartochkalarni (SO₃, KOH, HNO₃, CaSO₄, MgO, H₂S ...) to‘g‘ri ustunga qo‘yadi va sababini aytadi. Faqat kartochkalar bilan.

Mashq
1
Qaysi oksidlar tuz hosil qilmaydi? Ikki misol keltiring.
2
NaHCO₃ ning nisbiy molekular massasini toping.
3
H₃PO₄ necha negizli kislota va nima uchun?
4
Nima uchun NaHCO₃ nordon tuz deyiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliElektroskop tanloviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →