Noorganik birikmalarning asosiy sinflari
Oksidlar — ikki elementdan iborat, ulardan biri kislorod bo‘lgan murakkab moddalar. Ular asosli (Na₂O, CuO), kislotali (CO₂, SO₃, P₂O₅), amfoter (ZnO, Al₂O₃) va tuz hosil qilmaydigan betaraf (CO, NO) oksidlarga bo‘linadi; peroksidlarda (H₂O₂, Na₂O₂) kislorodning oksidlanish darajasi –1. Asoslar metall atomi va bir yoki bir nechta gidroksid guruh (OH) dan iborat; suvda eriydiganlari ishqorlar (NaOH, KOH, Ca(OH)₂). Kislotada metallga almashina oladigan vodorod atomlari va kislota qoldig‘i bor: HCl — bir negizli, H₂SO₄ — ikki negizli, H₃PO₄ — uch negizli. Tuz metall (yoki NH₄⁺) bilan kislota qoldig‘idan hosil bo‘ladi va o‘rta (NaCl), nordon (NaHCO₃), asosli ((CuOH)₂CO₃), qo‘sh va aralash tuzlarga bo‘linadi. Genetik qator: metall → asosli oksid → asos → tuz; metallmas → kislotali oksid → kislota → tuz.
| Metall | Metallmas | |
|---|---|---|
| element | Ca | C |
| oksid | CaO | CO₂ |
| gidroksid | Ca(OH)₂ | H₂CO₃ |
| tuz | CaCO₃ | Na₂CO₃ |
Hali tenglashmagan — atomlar soni teng emas: O: 2 ≠ 1
Maktab kimyo xonasi omborida kislotalar, ishqorlar va tuzlar alohida javonlarda turadi. Shunda o‘qituvchi kerakli moddani tez topadi va bir-biriga tegmasligi kerak bo‘lgan idishlar yonma-yon turmaydi.
Laboratoriya texniklari moddalarni sinflar bo‘yicha saqlaydi, ombor mutaxassislari xavfsizlik qoidasiga amal qiladi, kimyogarlar yangi modda qaysi sinfga kirishiga qarab xossasini taxmin qiladi.
Uydagi o‘nta oddiy buyumni (kitob, asbob, idish) qoida bo‘yicha guruhlarga ajrating va qoidani yozing; kimyogarlar ham moddalarni shunday sinflaydi.
| Oksid turi | Misol |
|---|---|
| asosli | K₂O |
| kislotali | CO₂ |
| amfoter | Al₂O₃ |
| betaraf | NO |
«Sinflar xaritasi»: devorga to‘rt ustun (oksid, asos, kislota, tuz) chizing; o‘quvchilar formulali kartochkalarni (SO₃, KOH, HNO₃, CaSO₄, MgO, H₂S ...) to‘g‘ri ustunga qo‘yadi va sababini aytadi. Faqat kartochkalar bilan.