ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Iste’molchi huquqlari va III bobni takrorlash

Darslar 18–19 · 2 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
18

Iste’molchilarning huquqlari va majburiyatlari

Darslik: 80–83-betlar
MaqsadIste’molchining asosiy huquq va majburiyatlarini, nuqsonli tovar bo‘yicha talablarni, reklamaning foyda va zararlarini biladi; shtrix-kod va QR-kod nimaligini tushuntiradi va shtrix-kodning nazorat raqamini hisoblaydi.
Yangi so‘zlar
iste’molchi huquqlari · consumer rights: rights of a buyer protected by the law on consumer protectionkafolat · guarantee (warranty): a seller's or producer's obligation to fix defects within a periodreklama · advertising: informing consumers about a product to raise demand for itshtrix-kod · barcode: a symbol of stripes and digits on a label that identifies a product
Tushuntirish

Iste’molchilarning huquqlari O‘zbekistonda «Iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida»gi qonun bilan himoya qilinadi. Asosiy huquqlar: tovar va ishlab chiqaruvchi haqida ishonchli va to‘liq axborot olish (narx, sana, saqlash muddati, foydalanish qoidalari); xavfsiz, sog‘liq va atrof-muhitga zarar keltirmaydigan tovar olish; nuqsonli tovarni almashtirish, bepul tuzatish, narxini kamaytirish yoki qaytarib pulini olishni talab qilish; huquq buzilsa, sudga yoki vakolatli organlarga murojaat qilish. Talabni ko‘rib chiqish uchun odatda xarid qilinganini tasdiqlovchi hujjat – kassa cheki – kerak, shuning uchun uni saqlang. Iste’molchining majburiyatlari ham bor: tovar uchun o‘z vaqtida to‘lash, maxsus buyurtma bilan tayyorlangan tovarni qabul qilish, almashtirilayotgan sifatli tovarni buzmasdan va yorlig‘ini saqlab qaytarish. Reklama – tovar haqida axborot berib, unga talabni oshiradigan tadbir: u narxlar va yangiliklardan xabardor qiladi, raqobatni rag‘batlantiradi, lekin ba’zan noto‘g‘ri axborot beradi va keraksiz xarajatga undaydi. Tovar yorlig‘idagi shtrix-kod – 13 raqamdan iborat: boshidagi raqamlar mamlakat kodini (O‘zbekiston uchun 478), keyingilari firma va tovarni, oxirgi raqam esa nazorat raqamini bildiradi. QR-kod esa telefon kamerasi bilan o‘qiladigan, ko‘proq ma’lumot saqlaydigan ikki o‘lchamli kod; notanish QR-kodni skanerlab, havolaga kirishdan oldin ehtiyot bo‘ling.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab kutubxonasida har bir kitobga o‘z kodli yorliq yopishtirildi. Skaner kodni o‘qiganda bir xil nomli ikki kitob ham aralashmadi, har biri o‘z yozuvini topdi.

Kim ishlatadi

Kassirlar, ombor xodimlari va kutubxonachilar kodni skanerlab narsani aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Uchta narsaga o‘ylab topilgan uch xonali kod bering va do‘stingiz kodga qarab qaysi narsa ekanini ro‘yxatdan topa oladimi, tekshiring.

Namunalar
Zafar bozorda mevali sharbat sotib oldi. Yorliqda ishlab chiqarilgan sana va saqlash muddati yozilgan; muddati o‘tib ketgan ekan – u sotuvchidan almashtirishni talab qilishga haqli, kassa chekini ko‘rsatadi.
Shtrix-kod 478123456789 2
O‘rinRaqamlarYig‘indi
toq o‘rinlar4 + 8 + 2 + 4 + 6 + 832
juft o‘rinlar7 + 1 + 3 + 5 + 7 + 932
hisob32 + 3 · 32128
nazorat raqami130 – 1282
Shtrix-kod 478123456789 2: raqamlarning toq o‘rindagilari yig‘indisi 4+8+2+4+6+8 = 32, juft o‘rindagilari 7+1+3+5+7+9 = 32. Hisob: 32 + 3 · 32 = 128. 128 ni keyingi o‘nlikka (130) to‘ldiradigan son 130 – 128 = 2 – nazorat raqami.
Sinfda faoliyat

«Yorliqni o‘qiymiz»: har guruhga oziq-ovqat qadog‘i beriladi. Ular narx, sana, muddat, ishlab chiqaruvchi va shtrix-kod haqida ma’lumotni topib, jadvalga yozadi.

Mashq
1
Iste’molchining uchta huquqini yozing.
2
Nima uchun kassa chekini saqlash kerak?
3
Shtrix-kod 478246813579 uchun nazorat raqamini toping: toq o‘rindagilar yig‘indisi 34, juft o‘rindagilari 30. Nazorat raqami = 130 – (34 + 3 · 30).
4
Reklamaning ikkita foydasi va ikkita zararini ayting.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKoridor energiya tekshiruvi: 6 ta LED lampaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →