☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Iste’molchi huquqlari va III bobni takrorlash

Darslar 18–19 · 2 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
18

Iste’molchilarning huquqlari va majburiyatlari

Darslik: 80–83-betlar
MaqsadIste’molchining asosiy huquq va majburiyatlarini, nuqsonli tovar bo‘yicha talablarni, reklamaning foyda va zararlarini biladi; shtrix-kod va QR-kod nimaligini tushuntiradi va shtrix-kodning nazorat raqamini hisoblaydi.
Yangi so‘zlar
iste’molchi huquqlari · consumer rights: rights of a buyer protected by the law on consumer protectionkafolat · guarantee (warranty): a seller's or producer's obligation to fix defects within a periodreklama · advertising: informing consumers about a product to raise demand for itshtrix-kod · barcode: a symbol of stripes and digits on a label that identifies a product
Tushuntirish

Iste’molchilarning huquqlari O‘zbekistonda «Iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida»gi qonun bilan himoya qilinadi. Asosiy huquqlar: tovar va ishlab chiqaruvchi haqida ishonchli va to‘liq axborot olish (narx, sana, saqlash muddati, foydalanish qoidalari); xavfsiz, sog‘liq va atrof-muhitga zarar keltirmaydigan tovar olish; nuqsonli tovarni almashtirish, bepul tuzatish, narxini kamaytirish yoki qaytarib pulini olishni talab qilish; huquq buzilsa, sudga yoki vakolatli organlarga murojaat qilish. Talabni ko‘rib chiqish uchun odatda xarid qilinganini tasdiqlovchi hujjat – kassa cheki – kerak, shuning uchun uni saqlang. Iste’molchining majburiyatlari ham bor: tovar uchun o‘z vaqtida to‘lash, maxsus buyurtma bilan tayyorlangan tovarni qabul qilish, almashtirilayotgan sifatli tovarni buzmasdan va yorlig‘ini saqlab qaytarish. Reklama – tovar haqida axborot berib, unga talabni oshiradigan tadbir: u narxlar va yangiliklardan xabardor qiladi, raqobatni rag‘batlantiradi, lekin ba’zan noto‘g‘ri axborot beradi va keraksiz xarajatga undaydi. Tovar yorlig‘idagi shtrix-kod – 13 raqamdan iborat: boshidagi raqamlar mamlakat kodini (O‘zbekiston uchun 478), keyingilari firma va tovarni, oxirgi raqam esa nazorat raqamini bildiradi. QR-kod esa telefon kamerasi bilan o‘qiladigan, ko‘proq ma’lumot saqlaydigan ikki o‘lchamli kod; notanish QR-kodni skanerlab, havolaga kirishdan oldin ehtiyot bo‘ling.

Namunalar
Zafar bozorda mevali sharbat sotib oldi. Yorliqda ishlab chiqarilgan sana va saqlash muddati yozilgan; muddati o‘tib ketgan ekan – u sotuvchidan almashtirishni talab qilishga haqli, kassa chekini ko‘rsatadi.
Shtrix-kod 478123456789 2: raqamlarning toq o‘rindagilari yig‘indisi 4+8+2+4+6+8 = 32, juft o‘rindagilari 7+1+3+5+7+9 = 32. Hisob: 32 + 3 · 32 = 128. 128 ni keyingi o‘nlikka (130) to‘ldiradigan son 130 – 128 = 2 – nazorat raqami.
Sinfda faoliyat

«Yorliqni o‘qiymiz»: har guruhga oziq-ovqat qadog‘i beriladi. Ular narx, sana, muddat, ishlab chiqaruvchi va shtrix-kod haqida ma’lumotni topib, jadvalga yozadi.

Mashq
1
Iste’molchining uchta huquqini yozing.
2
Nima uchun kassa chekini saqlash kerak?
3
Shtrix-kod 478246813579 uchun nazorat raqamini toping: toq o‘rindagilar yig‘indisi 34, juft o‘rindagilari 30. Nazorat raqami = 130 – (34 + 3 · 30).
4
Reklamaning ikkita foydasi va ikkita zararini ayting.