☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

O‘zbekiston bozor iqtisodiyoti sari. V bobni takrorlash

Darslar 31–32 · 2 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
31

O‘zbekiston bozor iqtisodiyoti sari

Darslik: 128–131-betlar
MaqsadO‘zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o‘tish tamoyillarini va asosiy islohot yo‘nalishlarini (mulk, qishloq xo‘jaligi, moliya-kredit, tashqi aloqalar, ijtimoiy soha) sanaydi, mamlakat iqtisodiy strategiyalarining maqsadini sodda tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
o‘tish davri · transition period: the time of moving from a planned to a market economyxususiylashtirish · privatisation: transferring state property into private or collective ownershipmilliy valyuta · national currency: the country’s own money, the so‘mliberallashtirish · liberalisation: making economic activity freer by removing restrictions
Tushuntirish

1991-yilda mustaqillikka erishgach, O‘zbekiston markazlashgan rejali iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyotiga o‘tishni boshladi. O‘tish besh tamoyilga tayandi: iqtisodiyotning siyosatdan ustunligi, davlat – bosh islohotchi, qonun ustuvorligi, kuchli ijtimoiy siyosat va bosqichma-bosqich o‘tish. Islohotlar bir necha yo‘nalishda bordi. Mulkchilikda ba’zi davlat korxonalari xususiylashtirildi. Qishloq xo‘jaligida fermer va dehqon xo‘jaliklari tuzildi, tomorqa yerlari kengaytirildi. Moliya-kredit sohasida milliy valyuta (so‘m) 1994-yilda to‘liq muomalaga kiritildi, tijorat banklari va qimmatli qog‘ozlar bozori tashkil etildi. Tashqi iqtisodiy aloqalar erkinlashtirila bordi, ijtimoiy sohada esa o‘tish davri qiyinchiliklaridan aholini himoya qilish choralari ko‘rildi. 2017-yildan boshlab valyuta almashtirish erkinlashtirildi, soliq va bojxona tizimi yangilandi, tadbirkorlik uchun to‘siqlarni kamaytirishga e’tibor kuchaydi. Harakatlar strategiyasi (2017–2021), so‘ng 2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Taraqqiyot strategiyasi va 2023-yilda «O‘zbekiston – 2030» strategiyasi qabul qilindi; ularning iqtisodiy qismi islohotlarni davom ettirishga, investitsiya va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishga qaratilgan.

Namunalar
Bozor iqtisodiyotiga o‘tishda bosqichma-bosqich yondashuv tanlandi: bir yilda hamma narsa o‘zgartirilmadi, ayrim korxonalar avval xususiylashtirildi, narxlar esa asta-sekin erkinlashtirildi. Maqsad o‘tish davrida aholining ahvoli keskin yomonlashmasligi edi.
Davlat korxonasi xususiylashtirilganda: ish haqi fondi yiliga 840 000 000 so‘m bo‘lsa, oyiga 840 000 000 : 12 = 70 000 000 so‘m. Yangi xususiy egasi ishchilar sonini saqlab qolsa, ish o‘rinlari yo‘qolmaydi. Bunday shartlar ijtimoiy himoyaning bir shaklidir.
Sinfda faoliyat

«Islohotlar xaritasi»: guruh qog‘ozda besh yo‘nalish (mulk, qishloq xo‘jaligi, moliya-kredit, tashqi aloqa, ijtimoiy soha) bo‘yicha bittadan tadbirni yozib, qaysi biri oilasi hayotiga ta’sir qilganini muhokama qiladi.

Mashq
1
O‘zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o‘tishdagi besh tamoyilidan uchtasini ayting.
2
Milliy valyuta qaysi yilda to‘liq muomalaga kiritilgan?
3
Yillik ish haqi fondi 600 000 000 so‘m. Oyiga necha so‘m?
4
Nima uchun o‘tish davrida ijtimoiy himoya zarur edi?