☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Tovarning bozor narxi

Darslar 24 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
24

Tovarning bozor narxi

Darslik: 104–107-betlar
MaqsadMuvozanat narx va muvozanat miqdorni, muvozanat nuqtasini (Marshall qaychisi) tushuntiradi, taqchil va to‘yingan bozorni farqlaydi, qat’iy narxning oqibatini jadval yordamida aniqlaydi.
Yangi so‘zlar
muvozanat narx · equilibrium (market) price: the price at which quantity demanded equals quantity suppliedmuvozanat miqdor · equilibrium quantity: the amount bought and sold at the equilibrium pricetaqchil bozor · shortage market: quantity supplied is smaller than quantity demandedto‘yingan bozor · surplus market: quantity supplied is larger than quantity demanded
Tushuntirish

Xaridorlar ham, sotuvchilar ham ko‘ngli to‘ladigan narx bozor narxidir: bunda talab miqdori taklif miqdoriga teng. Uni muvozanat narx, shu narxdagi miqdorni muvozanat miqdor deyiladi. Grafikda D va S chiziqlari kesishgan nuqta (M) muvozanat nuqtasi, chiziqlar shakli qaychiga o‘xshagani uchun «Marshall qaychisi» deyiladi. Narx muvozanatdan past bo‘lsa, talab taklifdan katta bo‘ladi, ya’ni tovar yetishmaydi: taqchil bozor. Narx muvozanatdan yuqori bo‘lsa, taklif talabdan katta bo‘ladi, ya’ni tovar ortib qoladi: to‘yingan bozor. Narx qat’iy, muvozanatdan farqli qilib belgilansa, ikki holatdan biri paydo bo‘ladi. Erkin bozorda narx o‘zi shu muvozanat tomon siljiydi: taqchillikda narx ko‘tariladi, ortiqchalikda tushadi.

Namunalar
Olma bozori (kg, ming so‘m): narx 6 – talab 140, taklif 20; narx 7 – 110 va 50; narx 8 – 80 va 80; narx 9 – 50 va 110; narx 10 – 20 va 140. Talab va taklif 8 000 so‘mda teng (80 kg): muvozanat narx 8 000 so‘m, muvozanat miqdor 80 kg. Shu narxdagi tushum: 8 000 · 80 = 640 000 so‘m.
Xuddi shu bozorda narx 6 000 so‘mdan oshirilmasin deb belgilansa, talab 140 kg, taklif 20 kg: 140 – 20 = 120 kg taqchillik. Narx 10 000 so‘mdan past bo‘lmasin deb belgilansa, talab 20 kg, taklif 140 kg: 140 – 20 = 120 kg ortiqcha qoladi, bu to‘yingan bozor.
Sinfda faoliyat

«Narxni qidiramiz»: juftliklar bitta talab–taklif jadvalini oladi, har bir narxda farqni hisoblab, taqchil, to‘yingan yoki muvozanat deb belgilaydi va M nuqtani grafikda topadi.

Mashq
1
Bozor muvozanati deganda nimani tushunasiz?
2
Jadval: narx 4 000 so‘m, talab 90 ta, taklif 30 ta. Taqchillik nechta?
3
Boshqa narxda talab 20 ta, taklif 110 ta. Necha dona ortiqcha?
4
Nima uchun qat’iy narx ko‘pincha taqchillik yoki ortiqcha tovarga olib keladi?