Darslar 4 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
4
Ishlab chiqarish va uning omillari
Darslik: 20–23-betlar
MaqsadIshlab chiqarishning mohiyatini, iqtisodiyot sohalarini va ishlab chiqarishning to‘rt omilini (tabiiy, kapital, ishchi kuchi, tadbirkorlik layoqati) ajratadi va ularni misolda aniqlaydi.
Yangi so‘zlar
ishlab chiqarish · production: creating economic goods to satisfy human needsishlab chiqarish omillari · factors of production: resources drawn into the production processishlab chiqarish vositalari · means of production: buildings, machines, tools and raw materials (capital factors)tadbirkorlik layoqati · entrepreneurial ability: the ability to take economic decisions and organise production
Tushuntirish
Ishlab chiqarish – ehtiyojlarni qondirish uchun iqtisodiy ne’matlarni yaratish jarayoni. Ne’mat yaratuvchilar ishlab chiqaruvchilar, ularni ishlatuvchilar iste’molchilar deyiladi. Iqtisodiyot sohalari uchta: birlamchi (xom ashyo tabiatdan olinadi: qazib olish, yog‘och tayyorlash), ikkilamchi (xom ashyo qayta ishlanib tayyor mahsulot bo‘ladi: kiyim, daftar) va uchlamchi, ya’ni xizmat ko‘rsatish sohasi (ta’lim, tibbiyot, turizm). Xizmat moddiy buyum emas, uni omborda saqlab bo‘lmaydi – u ko‘rsatilishi bilanoq iste’mol qilinadi. Ishlab chiqarishga jalb qilingan resurslar omillar deyiladi: tabiiy omillar, kapital omillar (bino, dastgoh, xom ashyo – ishlab chiqarish vositalari), ishchi kuchi omillari va to‘rtinchisi – tadbirkorlik layoqati, ya’ni boshqa omillarni birlashtirib, tavakkal qilib ishni tashkil etish. Bozor iqtisodiyotida tadbirkorlik layoqati alohida ahamiyatga ega.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Sinf spektakl uchun dekoratsiya yasadi. Karton va bo‘yoq material bo‘ldi, o‘quvchilarning ishi mehnat bo‘ldi, cho‘tka va stol asbob vazifasini bajardi, sinf rahbari esa hammasini tashkil qildi.
Kim ishlatadi
Ustaxona egalari, hunarmandlar va xizmat ko‘rsatuvchilar material, mehnat, asbob va tashkilotchilikni bir ishga birlashtiradi.
Bugun sinab ko‘ring
Maktabdagi bir ishni (masalan, e’lon tayyorlash) tanlab, ikki ustun yozing: «kim tashkil qiladi» va «kim bajaradi».
Namunalar
Omil
Mebel ustaxonasida
tabiiy
yog‘och
mehnat
duradgorlar
kapital
randa, arra, stanoklar, bino
tadbirkorlik qobiliyati
egasi: mablag‘ topadi, ishchi yollaydi, tavakkal qiladi
Maktab o‘quv mebeli ustaxonasi: tabiiy omil – yog‘och; ishchi kuchi – duradgorlar; kapital – randa, arra, dastgoh va ustaxona binosi; tadbirkorlik layoqati – egasi, u mablag‘ topadi, ishchilarni yollaydi, buyurtmachini izlaydi va ish natijasi uchun tavakkal qiladi.
Paxtani dalada terish – birlamchi soha; ipdan ko‘ylak tikish – ikkilamchi soha; ko‘ylakni ta’mirlab beradigan atelye va sartaroshxona – uchlamchi soha (xizmat).
Sinfda faoliyat
«Omillarni topamiz»: sinf bir mahsulotni tanlaydi (masalan, sharbat). Guruhlar doskaga to‘rt ustun – tabiiy, kapital, ishchi kuchi, tadbirkorlik – bo‘yicha omillarni yozadi; eng to‘liq ro‘yxat yutadi.
Mashq
1
Quyidagilarni birlamchi, ikkilamchi yoki uchlamchi sohaga ajrating: neft qazish, velosiped yig‘ish, shifokor qabuli, bug‘doy yetishtirish, konfet tayyorlash.
Non zavodi uchun to‘rt omilga bittadan misol keltiring.
Tabiiy – suv va zavod joylashgan yer; kapital – pech, xamir qorish mashinasi, un (xom ashyo); ishchi kuchi – novvoylar; tadbirkorlik layoqati – zavodni tashkil etgan va boshqaradigan egasi.
3
Xizmatlar moddiy mahsulotlardan nimasi bilan farq qiladi?
Xizmatni omborda jamg‘arib bo‘lmaydi: u ko‘rsatilayotgan paytda iste’mol qilinadi (masalan, sartarosh xizmati).
4
Nima uchun tadbirkorlik layoqatini alohida omil deb hisoblaydilar? Fikringizni asoslang.
Chunki resurslar o‘z-o‘zidan ishlab chiqarishga aylanmaydi: ularni birlashtirib, qaror qabul qilib va tavakkal qilib tashkil etadigan faoliyat kerak.