☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Ishlab chiqarish va uning omillari

Darslar 4 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
4

Ishlab chiqarish va uning omillari

Darslik: 20–23-betlar
MaqsadIshlab chiqarishning mohiyatini, iqtisodiyot sohalarini va ishlab chiqarishning to‘rt omilini (tabiiy, kapital, ishchi kuchi, tadbirkorlik layoqati) ajratadi va ularni misolda aniqlaydi.
Yangi so‘zlar
ishlab chiqarish · production: creating economic goods to satisfy human needsishlab chiqarish omillari · factors of production: resources drawn into the production processishlab chiqarish vositalari · means of production: buildings, machines, tools and raw materials (capital factors)tadbirkorlik layoqati · entrepreneurial ability: the ability to take economic decisions and organise production
Tushuntirish

Ishlab chiqarish – ehtiyojlarni qondirish uchun iqtisodiy ne’matlarni yaratish jarayoni. Ne’mat yaratuvchilar ishlab chiqaruvchilar, ularni ishlatuvchilar iste’molchilar deyiladi. Iqtisodiyot sohalari uchta: birlamchi (xom ashyo tabiatdan olinadi: qazib olish, yog‘och tayyorlash), ikkilamchi (xom ashyo qayta ishlanib tayyor mahsulot bo‘ladi: kiyim, daftar) va uchlamchi, ya’ni xizmat ko‘rsatish sohasi (ta’lim, tibbiyot, turizm). Xizmat moddiy buyum emas, uni omborda saqlab bo‘lmaydi – u ko‘rsatilishi bilanoq iste’mol qilinadi. Ishlab chiqarishga jalb qilingan resurslar omillar deyiladi: tabiiy omillar, kapital omillar (bino, dastgoh, xom ashyo – ishlab chiqarish vositalari), ishchi kuchi omillari va to‘rtinchisi – tadbirkorlik layoqati, ya’ni boshqa omillarni birlashtirib, tavakkal qilib ishni tashkil etish. Bozor iqtisodiyotida tadbirkorlik layoqati alohida ahamiyatga ega.

Namunalar
Maktab o‘quv mebeli ustaxonasi: tabiiy omil – yog‘och; ishchi kuchi – duradgorlar; kapital – randa, arra, dastgoh va ustaxona binosi; tadbirkorlik layoqati – egasi, u mablag‘ topadi, ishchilarni yollaydi, buyurtmachini izlaydi va ish natijasi uchun tavakkal qiladi.
Paxtani dalada terish – birlamchi soha; ipdan ko‘ylak tikish – ikkilamchi soha; ko‘ylakni ta’mirlab beradigan atelye va sartaroshxona – uchlamchi soha (xizmat).
Sinfda faoliyat

«Omillarni topamiz»: sinf bir mahsulotni tanlaydi (masalan, sharbat). Guruhlar doskaga to‘rt ustun – tabiiy, kapital, ishchi kuchi, tadbirkorlik – bo‘yicha omillarni yozadi; eng to‘liq ro‘yxat yutadi.

Mashq
1
Quyidagilarni birlamchi, ikkilamchi yoki uchlamchi sohaga ajrating: neft qazish, velosiped yig‘ish, shifokor qabuli, bug‘doy yetishtirish, konfet tayyorlash.
2
Non zavodi uchun to‘rt omilga bittadan misol keltiring.
3
Xizmatlar moddiy mahsulotlardan nimasi bilan farq qiladi?
4
Nima uchun tadbirkorlik layoqatini alohida omil deb hisoblaydilar? Fikringizni asoslang.