Darslar 14 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
14
Mulk va xususiylashtirish
Darslik: 64–67-betlar
MaqsadMulk, mulkdor, mulk obyektlari va subyektlari, mulk shakllari (shaxsiy, jamoa, davlat, xususiy), intellektual mulk va xususiylashtirish bilan milliylashtirishni farqlaydi.
Yangi so‘zlar
mulk · property: anything that belongs to someone – things, land, money, inventionsxususiy mulk · private property: property of one or several individuals, used to earn incomeintellektual mulk · intellectual property: the product of mental work, with ownership protected by lawxususiylashtirish · privatisation: turning state property into private property
Tushuntirish
Kimgadir tegishli bo‘lgan har qanday narsa – buyum, yer, pul yoki ixtiro – mulk, uning egasi esa mulkdor deyiladi. Mulk huquqi uch vakolatdan iborat: egalik qilish (narsa egasining qo‘lida turadi), foydalanish (undan naf olish) va tasarruf etish (taqdirini hal qilish: sotish, almashtirish, sovg‘a qilish). Mulk obyektlari – yer, bino, mashina, pul, qimmatli qog‘oz, ixtiro; mulk subyektlari – alohida odam, oila, jamoa, davlat. Mulk shaxsiy (tish cho‘tkasi, velosiped), jamoaviy (butun oilaga tegishli muzlatgich), davlat (davlat tashkilotlari va muassasalarining mol-mulki, budjet) va xususiy bo‘ladi. Xususiy mulk shaxsiy mulkdan o‘z egasiga daromad keltirishi bilan farq qiladi (masalan, do‘kon yoki ijaraga berilgan uy). Intellektual mulk – aqliy mehnat mahsuli (kitob, dastur, ixtiro): uni egasining ruxsatisiz ishlatish qonun bilan taqiqlanadi. Davlat mulkini xususiy mulkka aylantirish xususiylashtirish, xususiy mulkni davlat mulkiga aylantirish milliylashtirish deyiladi. O‘zbekistonda mustaqillikdan keyin ko‘plab korxona, do‘kon va uy-joylar xususiylashtirildi; hozir davlat obyektlarini ochiq savdo orqali, shaffof tartibda sotish tamoyili qo‘llanadi. Konstitutsiya va qonunlar mulk huquqini himoya qiladi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Bir o‘quvchi to‘pini sinfdoshiga bir kunga berdi va qaytarish vaqtini kelishdi. To‘p egasi o‘zi ekani, foydalanish huquqi esa vaqtincha boshqada ekani hammaga ayon edi.
Kim ishlatadi
Ijara beruvchilar, kutubxonachilar va mualliflik huquqi bilan shug‘ullanuvchi huquqshunoslar narsa kimga tegishli va kim foydalanayotganini aniq belgilaydi.
Bugun sinab ko‘ring
Bir narsani (masalan, kitob) do‘stingizga berishda uch qator yozing: kim egasi, kim foydalanadi, qachon qaytadi.
Namunalar
Mulk
Kimniki
Shakli
tikuv mashinasi (daromad keltiradi)
tikuvchi ayol
xususiy
o‘z ko‘ylagi
tikuvchi ayol
shaxsiy
shahar bog‘idagi skameykalar va favvoralar
shahar (davlat)
davlat (mahalliy)
Mahalla tikuvchisining tikuv mashinasi – xususiy mulk, chunki u shu bilan daromad topadi. Uning o‘z ko‘ylagi – shaxsiy mulk. Shahar parkidagi o‘rindiq va favvoralar – davlat (mahalliy) mulki: hamma ulardan foydalanadi, lekin hech kim ularni o‘ziniki qilib ololmaydi yoki sotolmaydi.
ƒFormula
1 800 000 000 + 6 · 5 000 000 = 1 830 000 000
boshlang‘ich narx + qadamlar soni · qadam, so‘m
Ijara: kishi do‘konini oyiga 3 000 000 so‘mdan ijaraga bersa, bir yilda 12 · 3 000 000 = 36 000 000 so‘m daromad (renta) oladi. Davlat obyekti ochiq savdoda 1 800 000 000 so‘mdan boshlanib, har qadamda 5 000 000 so‘m oshsa, 6 qadamdan so‘ng narx 1 800 000 000 + 6 · 5 000 000 = 1 830 000 000 so‘m bo‘ladi.
Sinfda faoliyat
«Kimniki?»: o‘qituvchi narsalar nomini aytadi (maktab, o‘quvchi daftari, mahalla bog‘i, kitob mualliflik huquqi, xususiy do‘kon). Jamoalar mulk shaklini topadi.
Mashq
1
Mulkka to‘la egalik huquqining uch tarkibiy qismini ayting.
Egalik qilish, foydalanish va tasarruf etish (sotish, almashtirish, sovg‘a qilish).
2
Kishi uyini oyiga 2 500 000 so‘mdan 12 oy ijaraga bersa, necha so‘m ijara haqi oladi?
30000000
3
Quyidagilarni mulk shakliga ajrating: o‘quvchi qalami, mahalla xiyoboni, xususiy kafe, butun oilaga tegishli kir yuvish mashinasi.
Qalam – shaxsiy; xiyobon – davlat (mahalliy); kafe – xususiy; kir yuvish mashinasi – jamoaviy (oilaviy).
4
Nima uchun intellektual mulkdan egasining ruxsatisiz foydalanish mumkin emas? Masalan, «litsenziyasiz dastur»ni olib tushuntiring.
Chunki dastur muallifning aqliy mehnati mahsuli va qonun unga egalik huquqini beradi; ruxsatsiz ko‘chirish uning mehnatini va daromadini yo‘qqa chiqaradi.