Darslar 14 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
14
Mulk va xususiylashtirish
Darslik: 64–67-betlar
MaqsadMulk, mulkdor, mulk obyektlari va subyektlari, mulk shakllari (shaxsiy, jamoa, davlat, xususiy), intellektual mulk va xususiylashtirish bilan milliylashtirishni farqlaydi.
Yangi so‘zlar
mulk · property: anything that belongs to someone – things, land, money, inventionsxususiy mulk · private property: property of one or several individuals, used to earn incomeintellektual mulk · intellectual property: the product of mental work, with ownership protected by lawxususiylashtirish · privatisation: turning state property into private property
Tushuntirish
Kimgadir tegishli bo‘lgan har qanday narsa – buyum, yer, pul yoki ixtiro – mulk, uning egasi esa mulkdor deyiladi. Mulk huquqi uch vakolatdan iborat: egalik qilish (narsa egasining qo‘lida turadi), foydalanish (undan naf olish) va tasarruf etish (taqdirini hal qilish: sotish, almashtirish, sovg‘a qilish). Mulk obyektlari – yer, bino, mashina, pul, qimmatli qog‘oz, ixtiro; mulk subyektlari – alohida odam, oila, jamoa, davlat. Mulk shaxsiy (tish cho‘tkasi, velosiped), jamoaviy (butun oilaga tegishli muzlatgich), davlat (davlat tashkilotlari va muassasalarining mol-mulki, budjet) va xususiy bo‘ladi. Xususiy mulk shaxsiy mulkdan o‘z egasiga daromad keltirishi bilan farq qiladi (masalan, do‘kon yoki ijaraga berilgan uy). Intellektual mulk – aqliy mehnat mahsuli (kitob, dastur, ixtiro): uni egasining ruxsatisiz ishlatish qonun bilan taqiqlanadi. Davlat mulkini xususiy mulkka aylantirish xususiylashtirish, xususiy mulkni davlat mulkiga aylantirish milliylashtirish deyiladi. O‘zbekistonda mustaqillikdan keyin ko‘plab korxona, do‘kon va uy-joylar xususiylashtirildi; hozir davlat obyektlarini ochiq savdo orqali, shaffof tartibda sotish tamoyili qo‘llanadi. Konstitutsiya va qonunlar mulk huquqini himoya qiladi.
Namunalar
Mahalla tikuvchisining tikuv mashinasi – xususiy mulk, chunki u shu bilan daromad topadi. Uning o‘z ko‘ylagi – shaxsiy mulk. Shahar parkidagi o‘rindiq va favvoralar – davlat (mahalliy) mulki: hamma ulardan foydalanadi, lekin hech kim ularni o‘ziniki qilib ololmaydi yoki sotolmaydi.
Ijara: kishi do‘konini oyiga 3 000 000 so‘mdan ijaraga bersa, bir yilda 12 · 3 000 000 = 36 000 000 so‘m daromad (renta) oladi. Davlat obyekti ochiq savdoda 1 800 000 000 so‘mdan boshlanib, har qadamda 5 000 000 so‘m oshsa, 6 qadamdan so‘ng narx 1 800 000 000 + 6 · 5 000 000 = 1 830 000 000 so‘m bo‘ladi.
Sinfda faoliyat
«Kimniki?»: o‘qituvchi narsalar nomini aytadi (maktab, o‘quvchi daftari, mahalla bog‘i, kitob mualliflik huquqi, xususiy do‘kon). Jamoalar mulk shaklini topadi.
Mashq
1
Mulkka to‘la egalik huquqining uch tarkibiy qismini ayting.
Egalik qilish, foydalanish va tasarruf etish (sotish, almashtirish, sovg‘a qilish).
2
Kishi uyini oyiga 2 500 000 so‘mdan 12 oy ijaraga bersa, necha so‘m ijara haqi oladi?
30000000
3
Quyidagilarni mulk shakliga ajrating: o‘quvchi qalami, mahalla xiyoboni, xususiy kafe, butun oilaga tegishli kir yuvish mashinasi.
Qalam – shaxsiy; xiyobon – davlat (mahalliy); kafe – xususiy; kir yuvish mashinasi – jamoaviy (oilaviy).
4
Nima uchun intellektual mulkdan egasining ruxsatisiz foydalanish mumkin emas? Masalan, «litsenziyasiz dastur»ni olib tushuntiring.
Chunki dastur muallifning aqliy mehnati mahsuli va qonun unga egalik huquqini beradi; ruxsatsiz ko‘chirish uning mehnatini va daromadini yo‘qqa chiqaradi.