Soliq to‘lovchilarning huquqlari va majburiyatlari. VI bobni takrorlash
Darslar 35–36 · 2 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
35
Soliq to‘lovchilarning huquqlari va majburiyatlari
Darslik: 144–147-betlar
MaqsadSoliq to‘lovchining asosiy huquq va majburiyatlarini sanaydi, soliq huquqbuzarligining oqibatlarini tushuntiradi, soliq to‘lash jamiyat uchun nega muhimligini asoslaydi va soliq nomidan firibgarlikdan ehtiyot bo‘lishni biladi.
Yangi so‘zlar
soliq to‘lovchining huquqi · taxpayer’s right: what the law guarantees, such as advice, benefits and complaintssoliq majburiyati · tax duty: what the taxpayer must do, such as register, pay and report on timesoliq imtiyozi · tax benefit: a relief from tax provided by lawsoliq huquqbuzarligi · tax offence: breaking tax law, such as hiding income
Tushuntirish
Soliq to‘lovchining huquq va majburiyatlari Soliq kodeksi va boshqa qonunlarda belgilangan, davlat esa to‘lovchi huquqlarini kafolatlaydi. Asosiy huquqlar: soliq organlaridan maslahat va ma’lumot olish; qonundagi soliq imtiyozlaridan foydalanish; ortiqcha to‘langan soliqni qaytarishni so‘rash; soliq bo‘yicha qarzi bor-yo‘qligini bilib olish; huquqlari buzilsa shikoyat qilish; o‘z hisob-kitobidagi xatoni mustaqil tuzatish. Asosiy majburiyatlar: belgilangan muddatda ro‘yxatdan o‘tish; soliqni qonundagi miqdorda va o‘z vaqtida to‘lash; zarur hujjat, hisobot yoki deklaratsiyani o‘z vaqtida topshirish; manzil o‘zgarsa xabar berish; imtiyoz olinsa, uni tasdiqlovchi hujjatni ko‘rsatish; qonun buzilgan bo‘lsa, soliq organlarining talabini bajarish. Soliqni to‘lamaslik yoki daromadni yashirish huquqbuzarlik: qaysi darajada ekaniga qarab soliq, ma’muriy, hatto jinoiy javobgarlik bo‘lishi mumkin, yashirilgan soliqning o‘zi ham undiriladi. Eslab qoling: soliq xizmati nomidan qo‘ng‘iroq qilib, karta raqami yoki SMS-kodni so‘raydigan odam firibgar bo‘lishi mumkin; bunday ma’lumotni hech kimga bermang va rasmiy ilova yoki idoraga o‘zingiz murojaat qiling.
Namunalar
Savdogar 20 000 000 so‘m tushum oldi, ammo uni kamaytirib 12 000 000 deb ko‘rsatdi. Yashirilgan tushum: 20 000 000 – 12 000 000 = 8 000 000 so‘m. Bu huquqbuzarlik: to‘lanmagan soliq undiriladi, ustiga jarima va javobgarlik qo‘shiladi. Halol yo‘l – haqiqiy tushumni ko‘rsatish.
Tikuvchi soliqni hisoblashda xato qilib, keragidan ko‘proq summa to‘lab qo‘ydi. Ortiqcha to‘langan 150 000 so‘mni qaytarish uchun soliq organiga murojaat qilish huquqiga ega. Yana bir kuni uning telefoniga «soliq xizmatidan» qo‘ng‘iroq bo‘lib, karta kodi so‘raldi; u rad etdi va rasmiy raqamga o‘zi qo‘ng‘iroq qildi. Bu to‘g‘ri xatti-harakat.
Sinfda faoliyat
«Huquq yoki majburiyat?»: sinf kartochkalarni ajratadi (maslahat olish, o‘z vaqtida to‘lash, shikoyat qilish, ro‘yxatdan o‘tish, ortiqcha soliqni qaytarish, deklaratsiya topshirish) va firibgar qo‘ng‘iroqqa nima deb javob berishni mashq qiladi.
Mashq
1
Soliq to‘lovchining uchta huquqini ayting.
Masalan: maslahat olish; imtiyozdan foydalanish; ortiqcha to‘langan soliqni qaytarish; shikoyat qilish.