☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Iqtisodiy qaror qabul qilish

Darslar 17 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
17

Iqtisodiy qaror qabul qilish

Darslik: 76–79-betlar
MaqsadIqtisodiy qaror qabul qilishning besh bosqichini (muammo, muqobillar, mezonlar, baholash, tanlov) biladi, qaror jadvalini tuzadi, ratsionallik va maksimallik tushunchalarini va qarorning xususiy hamda ijtimoiy qadr-qimmatini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
qaror qabul qilish · decision-making: choosing the best of the alternative solutionsbaholash mezonlari · criteria: the standards by which alternatives are judgedratsionallik · rationality: not wasting time, money or other resources when decidingmaksimallik · maximality: picking the option that brings the most benefit
Tushuntirish

Har kuni biz tanlaymiz, ammo yaxshi qaror ongli ravishda, bosqichma-bosqich qabul qilinadi. Birinchi bosqich – muammoni aniqlash (masalan, oila qaysi kir yuvish mashinasini olishi kerak). Ikkinchi – barcha muqobil yechimlarni ro‘yxatga olish. Uchinchi – baholash mezonlarini belgilash: narx, foydalilik, ehtiyojga mosligi, sog‘liqqa ta’siri. To‘rtinchi – har bir yechimni mezonlar bo‘yicha baholash: jadvalda ijobiy bo‘lsa «+», salbiy bo‘lsa «–», farqsiz bo‘lsa «0», noma’lum bo‘lsa «?» qo‘yiladi. Beshinchi – eng ko‘p ijobiy baho olgan yechimni tanlash. Yaxshi qaror ratsional bo‘ladi – ya’ni vaqt, pul va boshqa resurslar behuda sarflanmaydi – va maksimal bo‘ladi, ya’ni mavjud imkoniyatlar ichidan eng ko‘p naf keltiradiganini tanlaydi. Qaror ham shaxsga (xususiy qadr-qimmat), ham jamiyatga (ijtimoiy qadr-qimmat) ta’sir qiladi: masalan, ayol o‘z qishlog‘ida tikuvchilik ustaxonasi ochsa, o‘zi daromad topadi, qo‘shnilari esa ish va yaqin joyda arzon kiyim tiktirish imkoniga ega bo‘ladi. Xarid qilishda yashirin xarajatlarni (nasiya bo‘lsa umumiy to‘lov, xizmat haqi) ham hisobga oling.

Namunalar
Aziza 600 000 so‘m bilan rasm chizish kursi, basketbol to‘pi yoki yangi sumka olish haqida o‘ylayapti. Mezonlar: pul yetishi, qiziqish, sog‘liq. Kurs: pul yetadi (+), qiziqadi (+), sog‘liqqa ta’siri yo‘q (0). To‘p: pul yetadi (+), qiziqadi (+), sog‘liqqa foyda (+). Sumka: pul yetadi (+), qiziqmaydi (–), sog‘liq (0). To‘p eng ko‘p «+» oladi.
Ratsional tanlov: krossovka 450 000 so‘m, ehtimol 3 yilga yetadi: yiliga 450 000 : 3 = 150 000 so‘m. Arzon krossovka 220 000 so‘m, bir yilda yeyiladi: yiliga 220 000 so‘m. Narxi yuqori bo‘lsa-da, birinchisi yiliga arzonroq.
Sinfda faoliyat

«Qaror jadvali»: guruh 500 000 so‘m uchun to‘rt muqobil va uchta mezon tanlaydi, jadvalni to‘ldiradi va tanlovini sinfga asoslab beradi.

Mashq
1
Qaror qabul qilishning besh bosqichini tartib bilan yozing.
2
Telefon tarifi A: 60 000 so‘m, 8 GB; tarif B: 90 000 so‘m, 15 GB. B tarifda 1 GB narxi necha so‘m?
3
Ish etigi 360 000 so‘m, 4 yilga yetadi; boshqasi 140 000 so‘m, 1 yilga yetadi. Birinchisining yillik xarajati necha so‘m?
4
Yigit mahallasida velosiped ta’mirlash ustaxonasini ochdi. Bu qarorning xususiy va ijtimoiy qadr-qimmatini tushuntiring.