☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Bozorlar va narxlar

Darslar 10 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
10

Bozorlar va narxlar

Darslik: 46–49-betlar
MaqsadNarx nimaligini, narxning uch vazifasini (axborot berish, rag‘batlantirish, taqsimlash) va narx iqtisodiyotning uch asosiy savoliga qanday javob berishini tushuntiradi; narxlarni solishtirib hisoblaydi.
Yangi so‘zlar
narx · price: the amount of money paid for one unit of a goodaxborot berish vazifasi · informing function: prices tell buyers and sellers what is worth buying or producingrag‘batlantirish vazifasi · motivating function: price changes encourage shifting resourcestaqsimlash vazifasi · allocating function: scarce goods go to those able and willing to pay
Tushuntirish

Narx – tovarning bitta birligi (dona, kilogramm, litr) uchun to‘lanadigan pul miqdori: masalan, 1 kg shakar 14 000 so‘m. Narxlar doim solishtiriladi: xaridor turli sotuvchilarning narxini, firma resurs narxlarini, sotuvchi boshqa bozorlardagi narxni taqqoslaydi. Shu tariqa narx uch savolga javob beradi: nima ishlab chiqarish kerak – eng ko‘p foyda keltiradigan tovar; qanday – imkon qadar kam xarajat bilan; kim uchun – tovarga ehtiyoji bor va belgilangan narxni to‘lay oladigan xaridor uchun. Bozor tizimida narx uchta vazifani bajaradi. Axborot berish: narx qaysi tovar qimmat yoki arzonligini bildirib, qaror qabul qilishga yordam beradi. Rag‘batlantirish: narx oshgan tovarni ishlab chiqarish foydali bo‘lib qoladi, shu sababli resurslar o‘sha tomonga ko‘chadi; foyda ishlab chiqaruvchiga «davom et», zarar esa «to‘xta, boshqa ishga o‘t» degan ishora beradi. Taqsimlash: tovar tanqis bo‘lsa, uni narxni to‘lay olishga tayyor va qodir xaridorlar oladi. Adam Smit narxni ishlab chiqarishga ketgan xarajatlar (yer uchun renta, kapitaldan foyda va ish haqi) shakllantiradi deb hisoblagan va bozorning «ko‘rinmas qo‘li» haqida yozgan.

Namunalar
Novvoyxonaning 1 dona noni 3 500 so‘m, qo‘shni novvoyxonada 4 000 so‘m. Xaridorlar arzonini afzal ko‘radi – narx xaridorga axborot beradi. Qo‘shni novvoyxona narxini pasaytiradi yoki sifatini oshiradi.
Mavsum boshida bozorga ozgina qovun keladi, uni olmoqchi bo‘lganlar esa ko‘p. Shuning uchun dastlabki qovunlar qimmat: ularni narxni to‘lashga tayyor va qodir xaridorlar oladi. Hosil ko‘paygach, narx tushadi va qovunni ko‘proq oilalar sotib oladi. Bu narxning taqsimlash vazifasi.
Sinfda faoliyat

«Do‘kon-tadqiqotchi»: juftliklar uyda yoki sinfda 3 ta mahsulotning narxini ikki do‘konda solishtirib, qaysi biri arzonligini va nega bunday bo‘lishi mumkinligini taxmin qiladi.

Mashq
1
Narx deb nimaga aytiladi? Qisqa ta’rif bering.
2
Qaysi guruch arzonroq: 3 kg 54 000 so‘m yoki 5 kg 85 000 so‘m? 1 kg narxini hisoblang va kichigini yozing.
3
150 000 so‘mlik krossovkaga 20% chegirma e’lon qilindi. Chegirmadan keyin narx necha so‘m?
4
Issiqxonada limon narxi bodring narxiga nisbatan ancha oshsa, issiqxona egalari nima qilishi mumkin va bu narxning qaysi vazifasi?