Darslar 1 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
1
Iqtisodiyot bilan tanishuv
Darslik: 8–11-betlar
MaqsadIqtisodiyotning tarkibiy qismlarini, iqtisodiy jarayonning to‘rt bosqichini va iqtisodiyot fani nimani o‘rganishini biladi; iqtisodiy bilim kundalik hayotda nega kerakligini misollar bilan tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
iqtisodiyot · economy: the system of activities that produce, distribute and consume goodsiqtisodiy jarayon · economic process: production, distribution, exchange and consumptionmikroiqtisodiyot · microeconomics: the economics of a single family, firm or industrymakroiqtisodiyot · macroeconomics: the economics of a whole country or of the world
Tushuntirish
Iqtisodiyot – odamlarning ehtiyojlarini qondiradigan ne’matlarni ishlab chiqarish, taqsimlash va iste’mol qilishga qaratilgan faoliyatlar tizimi. Uning uch qismi bor: odamlar (ular mehnat qiladi va qaror qabul qiladi), tabiat (xom ashyo ombori) hamda odamlar yaratgan narsalar – bino, zavod, yo‘l, mashina-uskunalar. Shu qismlar birikib, iqtisodiy jarayon yuz beradi va u to‘rt bosqichdan o‘tadi: ishlab chiqarish, taqsimot, ayirboshlash, iste’mol. «Iqtisodiyot» so‘zi qadimgi yunon tilidagi «oykonomikos» – «uy xo‘jaligini yuritish san’ati» so‘zidan kelib chiqqan; shu nomdagi kitobni miloddan avvalgi V–IV asrlarda yashagan Ksenofont yozgan. Hozir iqtisodiyot fani oiladan butun dunyogacha xo‘jalik yuritishni o‘rganadi va ikki bo‘limga bo‘linadi: mikroiqtisodiyot va makroiqtisodiyot. Iqtisodiy bilim kelajakda qaysi kasbni tanlashingizdan qat’i nazar – shifokor, o‘qituvchi yoki tadbirkor bo‘lsangiz ham – foyda beradi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Maktab yarmarkasida bolalar qog‘oz xatcho‘p yasadi, kelganlarga taklif qildi, qo‘shni sinf bilan almashdi va topgan chiptalarini guruh a’zolari orasida bo‘lishdi. Bir kichik yarmarka iqtisodning hamma bosqichini ko‘rsatdi.
Kim ishlatadi
Tikuvchilar buyum yasaydi, haydovchilar yetkazadi, sotuvchilar taklif qiladi, xaridorlar foydalanadi: har kim iqtisodiy jarayonning o‘z bosqichida ishtirok etadi.
Bugun sinab ko‘ring
Bugun maktabda yoki uyda biror narsa sotib olingan, berilgan yoki almashilgan holatni eslang yoki tasavvur qiling va kim nima bergani, kim nima olganini bir gapda yozing.
Namunalar
Ishlab chiqarish→Taqsimot→Ayirboshlash→Iste’mol
Non misolida to‘rt bosqich: dehqon bug‘doy yetishtiradi, tegirmon un tortadi, novvoyxona non pishiradi (ishlab chiqarish); non do‘konlarga yetkaziladi (taqsimot); xaridor pul to‘lab sotib oladi (ayirboshlash); oila nonni yeydi (iste’mol).
«Bizning mahalladagi novvoyxona kuniga necha non pishiradi?» – mikroiqtisodiyot savoli, chunki bitta korxona haqida. «Mamlakatda bir yilda narxlar o‘rtacha qanchaga oshdi?» – makroiqtisodiyot savoli, chunki butun mamlakat haqida.
Sinfda faoliyat
«Mening nonushtam»: har o‘quvchi nonushtadagi bitta mahsulot yo‘lini to‘rt bosqich bo‘yicha daftarga chizadi va sherigiga tushuntiradi.
Mashq
1
Iqtisodiyotning uchta tarkibiy qismini ayting va har biriga bittadan misol keltiring.
Odamlar (ishchi, dehqon); tabiat (yer, suv, neft); odamlar yaratgan narsalar (zavod, yo‘l, traktor).
2
Do‘konda sotilayotgan daftar iqtisodiy jarayonning qaysi bosqichlaridan o‘tgan bo‘lishi mumkin? Tartib bilan yozing.
Ishlab chiqarish (qog‘oz va daftar tayyorlanadi), taqsimot (do‘konga yetkaziladi), ayirboshlash (xaridor sotib oladi), iste’mol (o‘quvchi yozadi).
3
Qaysi savol mikroiqtisodiyotga, qaysi biri makroiqtisodiyotga oid? a) Bizning oilamiz bir oyda qancha pul sarflaydi? b) Mamlakat bir yilda jami qancha tovar ishlab chiqardi?
a) mikroiqtisodiyot (bitta oila); b) makroiqtisodiyot (butun mamlakat).
4
Nima uchun odamlar iqtisodiyotni yaratishga majbur bo‘lgan? Tushuntiring.
Chunki non, kiyim, uy-joy kabi kerakli narsalar tabiatda tayyor holda yo‘q; odamlar ularni o‘z mehnati bilan yaratishi kerak.