Darslar 3 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
3
Tanlov va uning muqobil qiymati
Darslik: 16–19-betlar
MaqsadTanlov, muqobil imkoniyatlar va tanlovning muqobil qiymati tushunchalarini farqlaydi, murosali tanlovni tushuntiradi va oddiy hisob-kitoblar bilan muqobil qiymatni topadi.
Yangi so‘zlar
tanlov · choice: picking one of the ways of using limited resourcesmuqobil imkoniyatlar · alternatives: possibilities that are given up when one is chosenmuqobil qiymat · opportunity cost: the most valuable of the possibilities given upmurosali tanlov · compromise (mixed) choice: using several possibilities partly at once
Tushuntirish
Resurslar cheklangan bo‘lgani uchun inson, korxona va davlat doim tanlov qiladi: bir imkoniyatni tanlab, boshqalaridan voz kechadi. Tanlaganimizda voz kechilgan imkoniyatlar muqobil imkoniyatlar deyiladi. Voz kechilganlar ichida eng foydalisi tanlovning muqobil qiymati bo‘ladi. Demak, muqobil qiymat – bu sarflangan pul emas, balki «qo‘ldan boy berilgan eng yaxshi imkoniyat». Ba’zan bitta imkoniyat tanlanmaydi, balki pul yoki resurs bir nechta imkoniyat orasida bo‘linadi – bunday tanlov murosali tanlov deyiladi. Muqobil qiymatni bilish ongli qaror qabul qilishga yordam beradi: qaror qabul qilishdan oldin «buning evaziga nimadan voz kechyapman?» deb o‘ylash foydali.
Tanlov→Voz kechilgan imkoniyatlar – muqobil imkoniyatlar→Eng foydalisi – muqobil qiymat
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Darsdan keyin bir o‘quvchining yarim soati bor edi: kitob o‘qish yoki rasm chizish. U rasm chizdi va «kitobning ikki sahifasini o‘qimadim» deb yozib qo‘ydi. Ertasi kuni o‘sha sahifalarni o‘qib chiqdi.
Kim ishlatadi
Shahar rejalashtiruvchilari, mahalla yig‘ini a’zolari va do‘kon egalari bir variantni tanlab, boshqasidan vaqtincha voz kechadi.
Bugun sinab ko‘ring
Bugungi kun uchun ikki rejadan birini tanlang va tanlamagan rejangizdan nimani yo‘qotganingizni bir gapda yozing.
Namunalar
Shanba kuni tushdan keyin Madinaning 3 soat bo‘sh vaqti bor. Variantlari: futbol mashg‘uloti, bobosiga bog‘da yordam berish yoki kompyuter kursi. Bir vaqtda faqat bittasini tanlay oladi. U kursni tanladi; agar futbol uning ikkinchi o‘rindagi tanlovi bo‘lsa, kursning muqobil qiymati – futbol mashg‘uloti.
Maktab kutubxonasiga 3 000 000 so‘m ajratildi. Ma’lumotnoma kitobi 60 000 so‘m, badiiy kitob 40 000 so‘m turadi: hammasini ma’lumotnomaga sarflasa 50 ta, hammasini badiiy kitobga sarflasa 75 ta kitob bo‘ladi. Kutubxonachi 1 800 000 so‘mga 30 ta ma’lumotnoma, qolgan 1 200 000 so‘mga 30 ta badiiy kitob oldi – ikkala imkoniyatdan qisman foydalandi, bu murosali tanlov.
Sinfda faoliyat
«Qaysi birini tanlaysiz?»: o‘qituvchi 3 ta jozibali imkoniyatni (masalan, ta’tilning bir haftasini qanday o‘tkazish) taklif qiladi. O‘quvchilar tanlab, qo‘llarini ko‘taradi va o‘z tanlovlarining muqobil qiymatini (voz kechilgan eng yaxshisini) aytadi.
Mashq
1
120 000 so‘mga 4 000 so‘mlik daftardan ko‘pi bilan nechta olish mumkin?
30
2
Duradgor bir haftada yo 10 ta stol, yo 40 ta kursi yasay oladi. 1 ta stolning muqobil qiymati nechta kursi?
4
3
Kutubxona 3 000 000 so‘mdan 1 800 000 so‘mini ma’lumotnomalarga sarfladi. Qolgan pulga 40 000 so‘mlik badiiy kitobdan nechta oladi?
30
4
Nima uchun «muqobil qiymat» sarflangan pul miqdori bilan bir xil narsa emas? Misol bilan tushuntiring.
Chunki u voz kechilgan eng yaxshi imkoniyatni bildiradi. Masalan, 50 000 so‘mga kitob olgan kishi uchun muqobil qiymat – o‘sha pulga olinishi mumkin bo‘lgan eng foydali narsa (masalan, kino chiptasi), pul miqdorining o‘zi emas.