Darslar 3 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
3
Tanlov va uning muqobil qiymati
Darslik: 16–19-betlar
MaqsadTanlov, muqobil imkoniyatlar va tanlovning muqobil qiymati tushunchalarini farqlaydi, murosali tanlovni tushuntiradi va oddiy hisob-kitoblar bilan muqobil qiymatni topadi.
Yangi so‘zlar
tanlov · choice: picking one of the ways of using limited resourcesmuqobil imkoniyatlar · alternatives: possibilities that are given up when one is chosenmuqobil qiymat · opportunity cost: the most valuable of the possibilities given upmurosali tanlov · compromise (mixed) choice: using several possibilities partly at once
Tushuntirish
Resurslar cheklangan bo‘lgani uchun inson, korxona va davlat doim tanlov qiladi: bir imkoniyatni tanlab, boshqalaridan voz kechadi. Tanlaganimizda voz kechilgan imkoniyatlar muqobil imkoniyatlar deyiladi. Voz kechilganlar ichida eng foydalisi tanlovning muqobil qiymati bo‘ladi. Demak, muqobil qiymat – bu sarflangan pul emas, balki «qo‘ldan boy berilgan eng yaxshi imkoniyat». Ba’zan bitta imkoniyat tanlanmaydi, balki pul yoki resurs bir nechta imkoniyat orasida bo‘linadi – bunday tanlov murosali tanlov deyiladi. Muqobil qiymatni bilish ongli qaror qabul qilishga yordam beradi: qaror qabul qilishdan oldin «buning evaziga nimadan voz kechyapman?» deb o‘ylash foydali.
Namunalar
Shanba kuni tushdan keyin Madinaning 3 soat bo‘sh vaqti bor. Variantlari: futbol mashg‘uloti, bobosiga bog‘da yordam berish yoki kompyuter kursi. Bir vaqtda faqat bittasini tanlay oladi. U kursni tanladi; agar futbol uning ikkinchi o‘rindagi tanlovi bo‘lsa, kursning muqobil qiymati – futbol mashg‘uloti.
Maktab kutubxonasiga 3 000 000 so‘m ajratildi. Ma’lumotnoma kitobi 60 000 so‘m, badiiy kitob 40 000 so‘m turadi: hammasini ma’lumotnomaga sarflasa 50 ta, hammasini badiiy kitobga sarflasa 75 ta kitob bo‘ladi. Kutubxonachi 1 800 000 so‘mga 30 ta ma’lumotnoma, qolgan 1 200 000 so‘mga 30 ta badiiy kitob oldi – ikkala imkoniyatdan qisman foydalandi, bu murosali tanlov.
Sinfda faoliyat
«Qaysi birini tanlaysiz?»: o‘qituvchi 3 ta jozibali imkoniyatni (masalan, ta’tilning bir haftasini qanday o‘tkazish) taklif qiladi. O‘quvchilar tanlab, qo‘llarini ko‘taradi va o‘z tanlovlarining muqobil qiymatini (voz kechilgan eng yaxshisini) aytadi.
Mashq
1
120 000 so‘mga 4 000 so‘mlik daftardan ko‘pi bilan nechta olish mumkin?
30
2
Duradgor bir haftada yo 10 ta stol, yo 40 ta kursi yasay oladi. 1 ta stolning muqobil qiymati nechta kursi?
4
3
Kutubxona 3 000 000 so‘mdan 1 800 000 so‘mini ma’lumotnomalarga sarfladi. Qolgan pulga 40 000 so‘mlik badiiy kitobdan nechta oladi?
30
4
Nima uchun «muqobil qiymat» sarflangan pul miqdori bilan bir xil narsa emas? Misol bilan tushuntiring.
Chunki u voz kechilgan eng yaxshi imkoniyatni bildiradi. Masalan, 50 000 so‘mga kitob olgan kishi uchun muqobil qiymat – o‘sha pulga olinishi mumkin bo‘lgan eng foydali narsa (masalan, kino chiptasi), pul miqdorining o‘zi emas.