☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Talab va taklif o‘zgarishining bozor narxiga ta’siri. IV bobni takrorlash

Darslar 26–27 · 2 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
26

Talab va taklif o‘zgarishining bozor narxiga ta’siri

Darslik: 110–112-betlar
MaqsadTalab yoki taklif siljiganda muvozanat narx va miqdor qanday o‘zgarishini aniqlaydi (to‘rt holat), ikkala chiziq bir vaqtda siljigan holatni tahlil qiladi.
Yangi so‘zlar
talabning ortishi · increase in demand: the D curve shifts righttaklifning kamayishi · decrease in supply: the S curve shifts leftyangi muvozanat · new equilibrium: the crossing point of the curves after a shiftnarx va miqdor yo‘nalishi · direction of price and quantity: up or down after the shift
Tushuntirish

Talab yoki taklif siljisa, D va S chiziqlari yangi nuqtada kesishadi, ya’ni yangi muvozanat paydo bo‘ladi. To‘rt asosiy holat bor. Talab ortsa (D o‘ngga), narx ham, miqdor ham ortadi. Talab kamaysa (D chapga), ikkalasi ham kamayadi. Taklif ortsa (S o‘ngga), narx pasayadi, miqdor ortadi. Taklif kamaysa (S chapga), narx oshadi, miqdor kamayadi. Buni eslab qolish oson: talab o‘zgarganda narx va miqdor bir tomonga, taklif o‘zgarganda esa qarama-qarshi tomonga boradi. Ikkala chiziq bir vaqtda siljisa, bitta o‘zgarish aniq bo‘ladi, ikkinchisi esa siljishlar kattaligiga bog‘liq. Masalan, talab ham, taklif ham ortsa, miqdor ortadi, narx esa qaysi siljish kuchliroq ekaniga qarab o‘zgaradi. Bu hodisalarda soliq, texnologiya, daromad, mavsum kabi omillar sababchi bo‘ladi.

Namunalar
Yozda muzqaymoqqa talab ortdi: D o‘ngga siljidi. Avval muvozanat narx 6 000 so‘m va miqdor 80 ta edi, endi narx 7 000 so‘m va miqdor 110 ta bo‘ldi. Narx ham, miqdor ham ortdi. Tushum 6 000 · 80 = 480 000 dan 7 000 · 110 = 770 000 so‘mga o‘sdi.
Pomidor yetishtiruvchilar yangi issiqxonalar qurdi: taklif ortdi, S o‘ngga siljidi. Narx 12 000 so‘mdan 9 000 so‘mga tushdi, miqdor esa 200 kg dan 280 kg ga oshdi. Xaridorlar yutdi: narx 12 000 – 9 000 = 3 000 so‘mga arzonladi.
Sinfda faoliyat

«Kim siljidi?»: o‘qituvchi vaziyat aytadi, juftlik avval qaysi chiziq (D yoki S) va qaysi tomonga siljishini, keyin narx hamda miqdor qanday o‘zgarishini «↑» va «↓» belgilari bilan ko‘rsatadi.

Mashq
1
Taklif kamaysa (S chapga), muvozanat narx va miqdor qanday o‘zgaradi?
2
Talab kamayib, narx 9 000 so‘mdan 7 500 so‘mga tushdi. Narx necha so‘mga arzonladi?
3
Muvozanat narx 8 000 so‘m, miqdor 60 ta edi; talab ortgach narx 9 000 so‘m, miqdor 75 ta. Yangi tushum necha so‘m?
4
Nima uchun taklif ortsa narx pasayadi?