Darslar 28 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
28
Raqobat
Darslik: 116–119-betlar
MaqsadRaqobatning mohiyatini, uning paydo bo‘lish shartlarini, narx vositasidagi va narxsiz raqobatni, sog‘lom va g‘irrom raqobatni farqlaydi, raqobatning xaridorlarga foydasini tushuntiradi, kim oshdi savdosining mohiyatini biladi.
Yangi so‘zlar
raqobat · competition: rivalry arising from the clash of the interests of market participantsnarx vositasidagi raqobat · price competition: attracting buyers by setting a lower pricenarxsiz raqobat · non-price competition: attracting buyers by quality, packaging, service or advertisingg‘irrom raqobat · unfair competition: rivalry that breaks the rules and laws
Tushuntirish
Resurslar cheklangan, shuning uchun bozor ishtirokchilarining manfaatlari to‘qnashadi, bu kurash esa raqobatdir. Sotuvchilar ko‘proq sotib, ko‘proq foyda olishni istaydi, xaridorlar esa arzon va sifatli tovar qidiradi. Raqobat bo‘lishi uchun bozorda sotuvchi va xaridorlar ko‘p bo‘lishi, hech biri narxni yolg‘iz o‘zi belgilay olmasligi va yangi sotuvchilar uchun kirish to‘siqlari bo‘lmasligi kerak. Narx vositasidagi raqobatda firma narxni tushiradi, narxsiz raqobatda esa sifatni yaxshilaydi, xizmat va qadoqni, reklamani yaxshilaydi. Qonunga mos kurash – sog‘lom raqobat; yolg‘on reklama, raqib tovarini tuhmat qilish, soxta belgi ishlatish kabi usullar – g‘irrom raqobat, u taqiqlangan va jazolanadi. Sotuvchilar raqobatlashganda xaridorlar yutadi: narx tushadi, sifat va tanlov oshadi. Xaridorlar o‘zaro raqobatlashganda (tovar yetishmaganda) narx oshadi. Kim oshdi (auksion) savdosida tovarni eng yuqori narx taklif qilgan xaridor oladi.
Namunalar
Mahallada uch novvoyxona bor. Birinchisi non narxini 4 000 so‘mdan 3 500 so‘mga tushirdi (narx vositasidagi raqobat). Ikkinchisi narxni o‘zgartirmay, issiq non va yetkazib berish xizmatini joriy etdi (narxsiz raqobat). Birinchi novvoyxona kuniga 300 non sotsa, uning tushumi 300 · 500 = 150 000 so‘m kamaydi, lekin xaridor ko‘paysa, yo‘qotishini qoplashi mumkin.
Bir do‘kon egasi qo‘shnisining sutiga «zaharli» deb yolg‘on gap tarqatdi. Bu g‘irrom raqobat: yolg‘on va tuhmat sog‘lom kurash emas, qonunga zid. Sog‘lom yo‘l – o‘z sutining sifatini ko‘rsatish, narxini yaxshilash yoki yangi xizmat berish.
Sinfda faoliyat
«Raqobat sahnasi»: uch guruh bir xil buyum (masalan, daftar) sotuvchilari bo‘lib, bir-biridan qaysi usulda (narx, sifat, xizmat) ajralib turishini sinfga e’lon qiladi; sinf qaysi usul sog‘lom ekanini baholaydi.
Mashq
1
Raqobat paydo bo‘lishi uchun qanday ikkita shart zarur?
Masalan: bozorda sotuvchilar ko‘p bo‘lishi; yangi sotuvchilar uchun kirish to‘siqlari bo‘lmasligi.