Monopoliya va monopollashgan bozorlar

Bozorlar raqobat darajasiga qarab to‘rt turga bo‘linadi. Sof raqobat bozorida bir xil tovarni juda ko‘p sotuvchi sotadi, kirish oson, narx erkin; dehqon bozori shunga yaqin. Monopolistik raqobatda sotuvchilar ko‘p, ammo tovarlari o‘xshash bo‘lsa-da, bir xil emas, shuning uchun har biri narxga ozgina ta’sir qiladi: kafelar, kiyim do‘konlari. Oligopoliyada bozorni bir necha yirik kompaniya egallaydi, yangilarning kirishi qiyin. Sof monopoliyada tovarni yagona sotuvchi sotadi va xaridor tanlay olmaydi. Monopolist narxni oshirib, sifatni yaxshilashga shoshilmasligi mumkin, bu esa xaridorlarga ham, iqtisodiyotga ham zarar. Ba’zi sohalarda (elektr tarmoqlari, suv quvurlari) bir nechta quvur yoki tarmoq qurish ortiqcha xarajat bo‘lgani uchun bitta tizim samaraliroq: bu tabiiy monopoliya, uning narxlarini davlat tartibga soladi. Davlat qonunlar bilan sun’iy taqchillik yaratish, raqiblar bilan narxni yashirincha kelishib belgilash va raqibni bozorga qo‘ymaslikni taqiqlaydi, buzganlar jarima to‘laydi.