☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Soliqqa tortish asoslari

Darslar 34 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
34

Soliqqa tortish asoslari

Darslik: 140–143-betlar
MaqsadSoliqqa tortish tamoyillarini, soliq subyekti va obyektini, soliq stavkasining turlarini (qat’iy va nisbiy; proporsional, progressiv, regressiv), jismoniy va yuridik shaxslarni farqlaydi va oddiy soliq hisoblaydi.
Yangi so‘zlar
soliq obyekti · tax object: the income, property or good on which tax is leviedsoliq stavkasi · tax rate: the amount of tax per unit of the tax object, in money or in percentproporsional stavka · proportional rate: the same percentage whatever the size of the objectprogressiv stavka · progressive rate: the percentage rises as the object grows
Tushuntirish

Soliq munosabatlarida ikki subyekt qatnashadi: soliq to‘lovchi va soliq undiruvchi vakolatli davlat organi (soliq xizmati, bojxona). Soliq obyekti – soliq solinadigan narsa: daromad, mol-mulk, yer yoki tovar. Soliq stavkasi – obyektning har bir birligi uchun belgilangan miqdor: qat’iy stavka pul bilan (masalan, har bir birlik uchun belgilangan summa), nisbiy stavka foizda beriladi. Daromad o‘sishiga qarab stavka uch xil bo‘ladi. Proporsionalda stavka doim bir xil foiz. Progressivda daromad oshgani sari stavka ham oshadi (kimdir ko‘proq topsa, ko‘proq ulush to‘laydi). Regressivda daromad oshgani sari stavka kamayadi. Soliq to‘lovchilar jismoniy shaxslar (fuqarolar, chet el fuqarolari) va yuridik shaxslar (qonun asosida tashkil etilgan korxona, firma, muassasa) bo‘lishi mumkin. Soliq qonunchiligi majburiylik, aniqlik, adolatlilik, yagonalik, oshkoralik va soliq to‘lovchining haqligi tamoyillariga tayanadi. Oxirgisiga ko‘ra, qonundagi noaniqliklar to‘lovchi foydasiga hal qilinadi.

Namunalar
Shartli misol (haqiqiy stavkalar emas): proporsional stavka 10%. A kishi daromadi 3 000 000 so‘m, B kishiniki 6 000 000 so‘m. A to‘laydi 300 000, B to‘laydi 600 000 so‘m. Foiz ikkalasida bir xil, summa esa daromadga qarab farq qiladi.
Shartli progressiv stavka: 5 000 000 so‘mgacha 10%, undan oshgan qismiga 20%. Daromad 8 000 000 so‘m bo‘lsa: 5 000 000 · 10 : 100 = 500 000; qolgan 3 000 000 · 20 : 100 = 600 000; jami soliq 1 100 000 so‘m. (Amaldagi jismoniy shaxslar daromad solig‘i bir xil stavkada, 12%.)
Sinfda faoliyat

«Subyekt yoki obyekt?»: o‘qituvchi kartochkalarni ko‘rsatadi (soliq xizmati, uy egasi, yer uchastkasi, maosh, korxona, benzin litri), o‘quvchilar ularni «soliq subyekti» yoki «soliq obyekti» deb ajratadi.

Mashq
1
Soliq obyekti va soliq stavkasi farqini ayting.
2
Shartli proporsional stavka 12%. Daromad 2 500 000 so‘m. Soliq necha so‘m?
3
Shartli progressiv stavka: 4 000 000 so‘mgacha 10%, undan oshganiga 15%. Daromad 6 000 000 so‘m. Soliq necha so‘m?
4
Nima uchun soliq to‘lovchining haqligi tamoyili muhim?