Bozor qatnashchilari
Bozorda uchta ishtirokchi bor: ishlab chiqaruvchilar, iste’molchilar (uy xo‘jaliklari) va davlat. Ishlab chiqaruvchi bozordan resurslarni sotib olganida xaridor, tayyor tovar va xizmatni sotganida sotuvchi bo‘ladi. Uy xo‘jaligi tovar va xizmatni sotib olganda xaridor, o‘z mehnatini ish haqiga sotganda yoki mulkini sotganda sotuvchi sifatida qatnashadi. Davlat tabiiy resurslarni, davlat korxonalari mahsulotlarini sotadi, korxonalar va aholidan soliq oladi, o‘ziga kerak tovar va xizmatlarni sotib oladi. Natijada resurslar, tovarlar, xizmatlar va pul to‘xtovsiz aylanadi: uy xo‘jaliklari resurs (mehnat) beradi va daromad oladi, daromadni tovar uchun to‘laydi, firmalar tushumdan yana resurs sotib oladi. Oddiy bitim sxemasi: sotuvchi – tovar – pul – xaridor. Bozorga bevosita qatnashmasdan yordam beradigan tashkilotlar – banklar, sug‘urta kompaniyalari, birjalar, bojxona, hisob-kitob va huquqiy maslahat xizmatlari – bozor infratuzilmasi. Hozir to‘lovlar tobora ko‘proq plastik karta va telefon ilovalari orqali amalga oshadi; ularda maxfiy kodlarni hech kimga bermaslik zarur.
Mahalla yarmarkasida bolalar stollarni tayyorlashga yordam berib chipta topdi, chiptalarni stollarda sarfladi, stol egalari esa o‘sha chiptalar bilan yordamchilarga yana haq to‘ladi. Chiptalar qo‘ldan qo‘lga o‘tib, aylanib yurdi.
Hisobchilar, bank xodimlari va statistikachilar pul qayerdan kelib qayerga ketishini kuzatadi.
O‘ylab topilgan 5 ta chiptaning uch kishi orasida qanday o‘tishini strelkalar bilan chizing: A dan B ga, B dan C ga, C dan yana A ga.
| Ishtirokchi | Xaridor sifatida | Sotuvchi sifatida |
|---|---|---|
| ishlab chiqaruvchi | resurs sotib oladi | tayyor tovar sotadi |
| xonadon | tovar, xizmat sotib oladi | mehnat, mulk sotadi |
| davlat | kerakli tovar, xizmat sotib oladi | tabiiy resurs, davlat mahsuloti sotadi |
«Aylanish chizmasi»: doskada uch doira (firmalar, uy xo‘jaliklari, davlat) va ikki bozor (resurslar, tovarlar). O‘quvchilar strelkalar bilan pul va tovarlar yo‘nalishini chizadi.