Darslar 11–12 · 2 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
11
Bozor qatnashchilari
Darslik: 50–55-betlar
MaqsadBozor qatnashchilarini (ishlab chiqaruvchilar, uy xo‘jaliklari, davlat), ularning bozordagi xaridor va sotuvchi sifatidagi o‘rnini, resurslar, tovarlar va pulning aylanishini hamda bozor infratuzilmasini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
uy xo‘jaligi · household: a family seen as a consumer in the economyishlab chiqaruvchi · producer: a firm or person creating goods and servicesbozor infratuzilmasi · market infrastructure: organisations that help the market work without trading directlynaqdsiz to‘lov · non-cash payment: paying without cash, by card, transfer or mobile app
Tushuntirish
Bozorda uchta ishtirokchi bor: ishlab chiqaruvchilar, iste’molchilar (uy xo‘jaliklari) va davlat. Ishlab chiqaruvchi bozordan resurslarni sotib olganida xaridor, tayyor tovar va xizmatni sotganida sotuvchi bo‘ladi. Uy xo‘jaligi tovar va xizmatni sotib olganda xaridor, o‘z mehnatini ish haqiga sotganda yoki mulkini sotganda sotuvchi sifatida qatnashadi. Davlat tabiiy resurslarni, davlat korxonalari mahsulotlarini sotadi, korxonalar va aholidan soliq oladi, o‘ziga kerak tovar va xizmatlarni sotib oladi. Natijada resurslar, tovarlar, xizmatlar va pul to‘xtovsiz aylanadi: uy xo‘jaliklari resurs (mehnat) beradi va daromad oladi, daromadni tovar uchun to‘laydi, firmalar tushumdan yana resurs sotib oladi. Oddiy bitim sxemasi: sotuvchi – tovar – pul – xaridor. Bozorga bevosita qatnashmasdan yordam beradigan tashkilotlar – banklar, sug‘urta kompaniyalari, birjalar, bojxona, hisob-kitob va huquqiy maslahat xizmatlari – bozor infratuzilmasi. Hozir to‘lovlar tobora ko‘proq plastik karta va telefon ilovalari orqali amalga oshadi; ularda maxfiy kodlarni hech kimga bermaslik zarur.
Namunalar
Tikuvchilik fabrikasi: ip va mato sotib olganda xaridor, tayyor ko‘ylak sotganda sotuvchi, ishchilarga ish haqi berib, mehnat bozorida ham xaridor. Ishchi oilasi esa mehnatini sotadi va olgan ish haqiga oziq-ovqat sotib oladi.
Fabrika 30 ishchiga oyiga 4 000 000 so‘mdan ish haqi to‘laydi: 30 · 4 000 000 = 120 000 000 so‘m. Bu pul uy xo‘jaliklariga daromad bo‘lib, ular uni tovar sotib olishga sarflaydi va pul fabrikalarga qaytib keladi – pul aylanishi.
Sinfda faoliyat
«Aylanish chizmasi»: doskada uch doira (firmalar, uy xo‘jaliklari, davlat) va ikki bozor (resurslar, tovarlar). O‘quvchilar strelkalar bilan pul va tovarlar yo‘nalishini chizadi.
Mashq
1
Uchta bozor ishtirokchisini ayting va har birining xaridor va sotuvchi sifatida bittadan harakatini yozing.
Ishlab chiqaruvchi: xom ashyo sotib oladi / mahsulot sotadi; uy xo‘jaligi: oziq-ovqat sotib oladi / mehnatini sotadi; davlat: xizmat sotib oladi / davlat mulkini sotadi.
2
Quyidagilardan qaysilari bozor infratuzilmasiga kiradi: bank, non do‘koni, sug‘urta kompaniyasi, fermer?
Bank va sug‘urta kompaniyasi.
3
Korxona 25 ishchiga oyiga 3 600 000 so‘mdan ish haqi to‘laydi. Jami ish haqi necha so‘m?
90000000
4
Nima uchun uy xo‘jaligini ham xaridor, ham sotuvchi deb aytish mumkin?
Chunki u tovar va xizmat sotib oladi, shu bilan birga ish haqi evaziga o‘z mehnatini yoki mulkini sotadi.