☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Bozor va uning turlari

Darslar 9 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
9

Bozor va uning turlari

Darslik: 42–45-betlar
MaqsadBozor tushunchasini va uning vazifalarini tushuntiradi, bozor turlarini (iste’mol tovarlari, ishlab chiqarish vositalari, mehnat, moliya, intellektual tovarlar; mahalliy va xalqaro) misollar bilan ajratadi.
Yangi so‘zlar
bozor · market: any contact in which sellers and buyers swap goods or services for moneyoldi-sotdi · buying and selling: a deal in which one side gives a good or service and the other pays for ittovar birjasi · commodity exchange: an intermediary organising wholesale trade in goodsqimmatli qog‘oz · security: a document confirming ownership of funds or property, e.g. a share or bond
Tushuntirish

Sotuvchi va xaridor tovar yoki xizmatni pulga almashish uchun kelishadigan har qanday aloqa bozor deyiladi. Bozor uchun har doim alohida joy shart emas: oldi-sotdi telefon va internet orqali ham amalga oshadi. Bozorning to‘rt vazifasi bor: ishlab chiqaruvchini iste’molchi bilan uchrashtiradi, narxni shakllantiradi, nima va qancha ishlab chiqarishni narx orqali «ko‘rsatib» iqtisodiyotni tartibga soladi hamda mamlakatlarni savdo orqali bog‘laydi. Sotiladigan narsaga ko‘ra bozorlar bir necha turga bo‘linadi: iste’mol tovarlari bozori (oziq-ovqat, kiyim, xizmatlar), ishlab chiqarish vositalari bozori (dastgoh, xom ashyo; ulgurji savdoni tovar birjalari uyushtiradi), mehnat bozori (ishchi kuchi; ish izlovchilar va ish beruvchilarni davlat bandlik xizmati markazlari va boshqa vositachilar bog‘laydi), moliya bozori (pul qarzga beriladi, aksiya va obligatsiya kabi qimmatli qog‘ozlar va valuta sotiladi; qimmatli qog‘ozlar savdosini fond birjalari tashkil qiladi) hamda intellektual tovarlar bozori (ixtirolar, dasturlar, kino, ilmiy g‘oyalar). Hududiy qamroviga ko‘ra bozorlar mahalliy, hududiy, milliy va xalqaro bo‘ladi. Onlayn xarid qilishda faqat ishonchli va tanish do‘kon yoki ilovalardan foydalaning va kattalar bilan maslahatlashing.

Namunalar
Mahalladagi dehqon bozori – iste’mol tovarlari bozori, mahalliy bozor. Tikuvchilik sexi ip va tikuv mashinasini sotib olsa – ishlab chiqarish vositalari bozori. Yosh dasturchi o‘zi yozgan dasturni sotsa – intellektual tovarlar bozori. Bankdan olingan kredit – moliya bozori.
Ulgurji savdo: do‘kon egasi birjadan 200 quti choyni quti 80 000 so‘mdan sotib oladi: 200 · 80 000 = 16 000 000 so‘m. Shartli kurs 1 dollar = 12 500 so‘m bo‘lsa, 25 dollar 25 · 12 500 = 312 500 so‘mga almashadi.
Sinfda faoliyat

«Bozorni toping»: o‘qituvchi ro‘yxat o‘qiydi (non, traktor, ish e’loni, kino chiptasi, valuta, aksiya). O‘quvchilar har biri qaysi bozorga tegishli ekanini qo‘l ko‘tarib ko‘rsatadi.

Mashq
1
Quyidagilarni bozor turiga ajrating: yangi maktab sumkasi, tikuv dastgohi, ish izlayotgan kishi, bankdan olingan kredit.
2
Do‘kon egasi 150 quti sharbatni quti 60 000 so‘mdan ulgurji sotib oldi. Hammasi necha so‘m turadi?
3
Shartli kurs 1 dollar = 12 500 so‘m. 40 dollar necha so‘mga almashadi?
4
Aziz eski velosipedini internetdagi e’lon orqali qo‘shni shahardagi xaridorga sotdi; ular hech qachon yuzma-yuz uchrashmadi. Bu ham bozor hisoblanadimi? Nega?