☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Cheklanganlik muammosi

Darslar 2 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
2

Cheklanganlik muammosi

Darslik: 12–15-betlar
MaqsadEhtiyoj turlarini, erkin va iqtisodiy ne’matlarni, resurs turlarini ajratadi va cheklanganlik muammosining mohiyatini – ehtiyojlar cheksiz, resurslar cheklangan – misollar bilan tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
ehtiyoj · need: a lack of something a person requires in order to live and growresurslar · resources: everything that can be used to create goods and servicesiqtisodiy ne’matlar · economic goods: goods that people have to create by their economic activitycheklanganlik muammosi · scarcity problem: the gap between unlimited needs and limited resources
Tushuntirish

Ehtiyoj – inson yashashi va o‘sishi uchun biror narsaning yetishmasligini his qilishi. Ehtiyojlar shaxsiy (kiyim, gigiyena vositalari) va ijtimoiy (maktab, jamoat transporti – birgalikda qondiriladigan) bo‘ladi, shuningdek moddiy hamda ma’naviy ehtiyojlarga bo‘linadi. Ehtiyojni ne’mat qondiradi: havo, quyosh nuri kabi tabiat tekin beradigan ne’matlar erkin ne’matlar, inson mehnati bilan yaratiladiganlari iqtisodiy ne’matlar deyiladi. Ne’mat yaratish uchun resurslar kerak va ular tabiiy (yer, suv, qazilma boyliklar), mehnat (mehnatga layoqatli odamlar) va kapital (bino, mashina, asbob-uskuna, moliyaviy mablag‘) turlariga bo‘linadi. Inson doim yaxshiroq yashashga intiladi, shu bois ehtiyojlar cheksiz, resurslar esa cheklangan. Cheksiz ehtiyojlar bilan cheklangan resurslar o‘rtasidagi nomutanosiblik cheklanganlik muammosi deyiladi va u iqtisodiyotning asosiy muammosi hisoblanadi.

Namunalar
Maktab o‘quvchisi uchun daftar – shaxsiy ehtiyoj, maktab binosi va kutubxona – ijtimoiy ehtiyoj. Daryo bo‘yidagi toza havo – erkin ne’mat, ammo kranga toza ichimlik suvini yetkazib beradigan tizim – inson mehnati bilan yaratilgan iqtisodiy ne’mat.
Oilaning bir oylik istaklari ro‘yxati 5 800 000 so‘mga teng, oylik daromadi esa 4 500 000 so‘m. Istaklar va imkoniyat orasidagi farq 5 800 000 – 4 500 000 = 1 300 000 so‘m: bu cheklanganlik muammosining oddiy ko‘rinishi.
Sinfda faoliyat

«Ehtiyojlar xaritasi»: juftlikda o‘quvchilar bitta kunlik tartibini (ertalabdan kechgacha) eslab, har bosqichda qanday ehtiyoj qondirilganini yozadi, so‘ng ularni shaxsiy/ijtimoiy va moddiy/ma’naviy ustunlarga ajratadi.

Mashq
1
Quyidagilarni erkin yoki iqtisodiy ne’matga ajrating: quyosh nuri, non, nafas olinadigan havo, kitob, shifokor xizmati.
2
Har bir resurs turiga ikkitadan misol keltiring: tabiiy, mehnat, kapital.
3
Oilaning istaklari 7 200 000 so‘m, daromadi 5 000 000 so‘m. Daromad istaklarni necha so‘mga yetkazmaydi?
4
Bobur yangi telefon olgach, bir oydan keyin unga g‘ilof, quloqchin va internet paketi kerak bo‘lib qoldi. Bu misol ehtiyojlar haqida nimani ko‘rsatadi?