Darslar 6–7 · 2 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
6
Iqtisodiy tizimlar
Darslik: 28–33-betlar
MaqsadIqtisodiyotning uchta asosiy savoliga (Nima? Qanday? Kim uchun?) javob berish yo‘llariga qarab iqtisodiy tizimlarni – an’anaviy, markazlashgan rejali, bozor va aralash – farqlaydi; iqtisodiy klaster nimaligini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
iqtisodiy tizim · economic system: the way a country's economic life is organisedan’anaviy iqtisodiyot · traditional economy: basic questions are answered by custom and inherited methodsmarkazlashgan rejali iqtisodiyot · centrally planned economy: the state owns most means of production and decides by planaralash iqtisodiyot · mixed economy: combines features of market, planned and traditional systems
Tushuntirish
Har qanday mamlakat uchta savolga javob topishi kerak: Nima ishlab chiqarish kerak? Qanday (qaysi resurs va texnologiya bilan) ishlab chiqarish kerak? Kim uchun ishlab chiqarish va daromad qanday taqsimlanadi? Bu savollarga javob berish usuliga qarab iqtisodiy tizimlar farqlanadi. An’anaviy iqtisodiyotda javoblar ota-bobolardan qolgan urf-odatlarga asoslanadi; bunday tizim hozir olis va tashqi dunyodan ajralgan jamoalarda uchraydi. Markazlashgan rejali iqtisodiyotda ishlab chiqarish vositalarining aksariyati davlat qo‘lida, qarorlarni markaz oldindan rejalashtiradi (u sobiq ittifoq va ayrim boshqa davlatlarda bo‘lgan); uning kuchli tomoni – ish bilan ta’minlash va barqaror narxlarni rejalashtirishga urinish, kuchsiz tomoni – o‘zgarishlarga sekin moslashishi. Bozor iqtisodiyotida mulk asosan xususiy, qarorlarni ishlab chiqaruvchi va iste’molchi erkin qabul qiladi, nima ishlab chiqarilishini talab va taklif belgilaydi. Aralash iqtisodiyotda esa bir qism resurs davlatda, qolgani xususiy qo‘llarda bo‘ladi va davlat iqtisodiyotni tartibga soladi; zamonaviy mamlakatlarning ko‘pi shunday. Bundan tashqari, bir hududda o‘zaro bog‘liq korxonalar va muassasalarning birlashishi – iqtisodiy klaster – ishlab chiqarishni samaraliroq qiladi (masalan, paxta-to‘qimachilik klasteri).
Namunalar
Qishloq jamoasi har yili sholi ekadi, chunki bobolari shunday qilgan; hosilni oilalar o‘rtasida eski odat bo‘yicha bo‘lishadi. Bu – an’anaviy iqtisodiyot belgisi: uchta savolga javob an’anadan olinadi.
Klaster: paxta yetishtiruvchi fermer – yigiruv fabrikasi – mato to‘qish – kiyim tikish – savdo. Ular bir hududda bir-birini xom ashyo va xizmat bilan ta’minlaydi, yo‘l va transport xarajati kamayadi va ishlab chiqarish tezlashadi.
Sinfda faoliyat
«Tizimni toping»: o‘qituvchi 4 ta qisqa tavsif o‘qiydi (urf-odat bo‘yicha, rejaga ko‘ra, talab-taklifga ko‘ra, davlat va xususiy sektor birga). Guruhlar tizim nomini yozib ko‘rsatadi.
Mashq
1
Iqtisodiyotning uchta asosiy savolini yozing.
Nima ishlab chiqarish kerak? Qanday ishlab chiqarish kerak? Kim uchun ishlab chiqarish kerak?
2
Qaysi tizimga tegishli? a) davlat reja bo‘yicha ishlab chiqarish hajmi va narxni belgilaydi; b) narxni talab va taklif belgilaydi, mulk asosan xususiy.
a) markazlashgan rejali iqtisodiyot; b) bozor iqtisodiyoti.
3
Fabrikada 80 ishchi 25 kunda 40 000 ta mahsulot tayyorladi. Bitta ishchining kunlik unumdorligi necha ta?
20
4
Nima uchun deyarli har bir zamonaviy mamlakat iqtisodiyotini «aralash» deyish mumkin?
Chunki ularda xususiy korxonalar bilan birga davlat ham ishlab chiqaradi va iqtisodiyotni tartibga soladi; sof bozor yoki sof reja deyarli uchramaydi.