Iqtisodiy tizimlar
Har qanday mamlakat uchta savolga javob topishi kerak: Nima ishlab chiqarish kerak? Qanday (qaysi resurs va texnologiya bilan) ishlab chiqarish kerak? Kim uchun ishlab chiqarish va daromad qanday taqsimlanadi? Bu savollarga javob berish usuliga qarab iqtisodiy tizimlar farqlanadi. An’anaviy iqtisodiyotda javoblar ota-bobolardan qolgan urf-odatlarga asoslanadi; bunday tizim hozir olis va tashqi dunyodan ajralgan jamoalarda uchraydi. Markazlashgan rejali iqtisodiyotda ishlab chiqarish vositalarining aksariyati davlat qo‘lida, qarorlarni markaz oldindan rejalashtiradi (u sobiq ittifoq va ayrim boshqa davlatlarda bo‘lgan); uning kuchli tomoni – ish bilan ta’minlash va barqaror narxlarni rejalashtirishga urinish, kuchsiz tomoni – o‘zgarishlarga sekin moslashishi. Bozor iqtisodiyotida mulk asosan xususiy, qarorlarni ishlab chiqaruvchi va iste’molchi erkin qabul qiladi, nima ishlab chiqarilishini talab va taklif belgilaydi. Aralash iqtisodiyotda esa bir qism resurs davlatda, qolgani xususiy qo‘llarda bo‘ladi va davlat iqtisodiyotni tartibga soladi; zamonaviy mamlakatlarning ko‘pi shunday. Bundan tashqari, bir hududda o‘zaro bog‘liq korxonalar va muassasalarning birlashishi – iqtisodiy klaster – ishlab chiqarishni samaraliroq qiladi (masalan, paxta-to‘qimachilik klasteri).
| Tizim | Mulk | Qarorlarni kim qabul qiladi |
|---|---|---|
| an’anaviy | – | urf-odat |
| markazlashgan reja | asosan davlat | markaz, oldindan reja |
| bozor | asosan xususiy | talab va taklif |
| aralash | davlat va xususiy | bozor; davlat tartibga soladi |
Maktab yarmarkasida stollar joyi har yili bir xil tartibda taqsimlanardi, chunki shunday odat bo‘lgan. Bu yil sinflar o‘z takliflarini aytib, yangi tartibni birga tuzdi. Ikki usul solishtirilib, har birining yaxshi va kuchsiz tomonlari muhokama qilindi.
Fermerlar, korxona rahbarlari va davlat rejalashtiruvchilari ishlab chiqarish haqidagi qarorni har xil asosda qabul qiladi.
Biror kichik qaror (masalan, navbatchilik tartibi) qanday qabul qilinganini, ya’ni odat bo‘yicha, reja bo‘yicha yoki kelishib, bir gapda yozing.
«Tizimni toping»: o‘qituvchi 4 ta qisqa tavsif o‘qiydi (urf-odat bo‘yicha, rejaga ko‘ra, talab-taklifga ko‘ra, davlat va xususiy sektor birga). Guruhlar tizim nomini yozib ko‘rsatadi.