☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Iste’molchilarning daromadlari va xarajat turlari

Darslar 13 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
13

Iste’molchilarning daromadlari va xarajat turlari

Darslik: 60–63-betlar
MaqsadDaromad turlarini (ish haqi, pensiya, stipendiya, nafaqa), majburiy va erkin xarajatlarni, Engel qonunini ajratadi va oila budjetini tuzib, tanqislik yoki ortiqcha mablag‘ni hisoblaydi.
Yangi so‘zlar
daromad · income: all the money and goods a person receives over a month or a yearoila budjeti · family budget: a financial plan of a family's income sources and spendingmajburiy xarajatlar · compulsory spending: basic spending a family cannot do withoutiste’mol savati · consumer basket: compulsory spending of one person per month
Tushuntirish

Iste’molchi – o‘z yoki oilasining ehtiyoji uchun tovar va xizmat sotib oluvchi; iqtisodiyotda buni ko‘pincha uy xo‘jaligi deymiz. Bir oy yoki bir yil ichida kishining qo‘liga kelgan hamma pul va narsalar uning daromadi bo‘ladi. Mehnat evaziga olinadigan daromad – ish haqi: ishbay (tayyorlangan mahsulot miqdoriga qarab), vaqtbay (ishlangan vaqtga qarab) yoki oylik maosh (bir oyga qat’iy belgilangan vaqtbay haq). Pul bo‘lmagan daromad ham bor, masalan, tomorqada yetishtirilgan sabzavot. Pensiya, stipendiya va nafaqalar – davlat yordami (ijtimoiy transferlar). Xarajatlar ikki xil: majburiy (oziq-ovqat, kiyim, transport, uy-joy to‘lovlari – ularsiz yashab bo‘lmaydi) va erkin (qimmatbaho buyumlar, ko‘ngilochar xarajatlar). Bir kishining bir oylik majburiy xarajati iste’mol savati deyiladi. Oila budjeti – daromad va xarajatlar jadvali: daromad ko‘p bo‘lsa, ortgani jamg‘ariladi; xarajat ko‘p bo‘lsa, yetishmagan qismi qarz yoki mulk sotish hisobiga qoplanadi, bu esa yaxshi emas. Nemis statistigi Ernst Engel aniqlagan qonunga ko‘ra, daromad oshgan sari jami xarajatlar ichida oziq-ovqatning ulushi kamayadi.

Namunalar
Oila budjeti (oylik): daromad – otaning ish haqi 5 000 000, onaning maoshi 3 800 000, buvining pensiyasi 1 700 000 so‘m, jami 10 500 000 so‘m. Xarajat – oziq-ovqat 3 500 000, uy-joy va kommunal 1 100 000, transport 600 000, kiyim 900 000, ta’lim 800 000, boshqa 1 200 000, jami 8 100 000 so‘m. Ortiqcha: 10 500 000 – 8 100 000 = 2 400 000 so‘m – jamg‘arish mumkin.
Engel qonuni: daromadi 4 000 000 so‘m bo‘lgan oila 2 000 000 so‘mni oziq-ovqatga sarflasa, ulushi 2 000 000 · 100 : 4 000 000 = 50%. Daromadi 10 000 000 so‘m bo‘lgan oila 3 500 000 so‘m sarflasa, ulush 35% – oziq-ovqat ulushi kamaydi.
Sinfda faoliyat

«Oila budjeti o‘yini»: guruhga shartli daromad va xarajatlar kartochkalari beriladi. Guruh budjetni tuzib, ortiqcha yoki yetishmovchilikni hisoblaydi va qanday chiqish yo‘lini taklif qiladi.

Mashq
1
Ishbay ish haqi 6 000 so‘m/dona bo‘lsa, ishchi bir oyda 600 ta buyum tayyorlasa qancha oladi (so‘mda)?
2
Vaqtbay ish haqi soatiga 28 000 so‘m. Oyiga 160 soat ishlagan kishi necha so‘m oladi?
3
Oila daromadi 8 500 000 so‘m, xarajati 9 100 000 so‘m. Yetishmovchilik necha so‘m va u qanday qoplanishi mumkin?
4
Majburiy va erkin xarajatlarga ikkitadan misol keltiring va farqini ayting.