Darslar 33 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
33
Soliqlar va ularning turlari
Darslik: 136–139-betlar
MaqsadSoliqning ta’rifini, uni joriy etish maqsadlarini, soliqlardan tushgan mablag‘ning yo‘nalishlarini, Soliq kodeksining o‘rnini, bevosita va bilvosita, davlat va mahalliy soliqlarni farqlaydi.
Yangi so‘zlar
soliq · tax: money that people and firms must pay to the state because the law requires itbevosita soliq · direct tax: paid by the taxpayer straight to the state, for example income taxbilvosita soliq · indirect tax: included in the price of goods and passed to the state by the sellerSoliq kodeksi · Tax Code: the main law that sets taxes and the rules of paying them
Tushuntirish
Odamlar va korxonalar qonun talabi bilan davlatga to‘laydigan pul soliq deyiladi; uni to‘lash ixtiyoriy emas. Davlat budjetining katta qismi aynan soliqlardan yig‘iladi. Soliqlar uch ishga xizmat qiladi: maktab, shifoxona, yo‘l, mudofaa kabi hamma foydalanadigan xizmatlarga pul topish; ko‘p topganlardan ko‘proq olib, kam ta’minlanganlarga yordam berish; davlat rivojlantirmoqchi bo‘lgan sohalarga soliqni kamaytirib (imtiyoz berib) ko‘mak berish. Soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar O‘zbekiston Respublikasining Soliq kodeksiga asosan belgilanadi; amaldagi stavkalarni har doim rasmiy manbalardan tekshirib turish kerak, chunki ular o‘zgarib turadi. Bevosita soliqni to‘lovchi davlatga o‘zi to‘laydi (daromad solig‘i, mol-mulk solig‘i, yer solig‘i). Bilvosita soliq tovar narxiga qo‘shilgan bo‘ladi: xaridor uni do‘konda to‘laydi, sotuvchi esa davlatga o‘tkazadi (qo‘shilgan qiymat solig‘i, aksiz). Davlat soliqlari davlat budjetiga, mahalliy soliqlar esa mahalliy budjetga tushadi. Soliqdan tashqari majburiy to‘lovlar ham bor: davlat boji, bojxona to‘lovlari, yig‘imlar.
Namunalar
Maktab o‘qituvchisi oyiga 4 000 000 so‘m maosh olsa, daromad solig‘i 12% bo‘lganda: 4 000 000 · 12 : 100 = 480 000 so‘m. Bu bevosita soliq: u maoshdan hisoblanadi va davlatga o‘tadi. O‘qituvchi qo‘lga 4 000 000 – 480 000 = 3 520 000 so‘m oladi (boshqa ushlanmalarsiz).
Shartli misol: tovarning soliqsiz narxi 200 000 so‘m, bilvosita soliq shartli 10%. Soliq: 200 000 · 10 : 100 = 20 000 so‘m. Xaridor kassada 220 000 so‘m to‘laydi. Soliq narxga kiritilgani uchun xaridor uni «alohida» sezmaydi, lekin to‘laydi. (Amaldagi stavkani rasmiy manbadan tekshiring.)
Sinfda faoliyat
«Soliq qayerga ketadi?»: sinf maktab, shifoxona, yo‘l, o‘t o‘chirish xizmati, pensiya va boshqa to‘rtta-beshta xizmat nomini doskaga yozib, har biri soliq hisobidan moliyalanishini ko‘rsatadi va o‘zlari ishlatgan bittasini aytadi.
Mashq
1
Soliq nima va uni kim undiradi?
Qonun talabi bilan davlatga to‘lanadigan majburiy pul; uni davlat (soliq xizmati) budjet uchun yig‘adi.
2
Oylik 5 000 000 so‘m, daromad solig‘i 12%. Soliq necha so‘m?
600000
3
Tovar soliqsiz 150 000 so‘m, shartli bilvosita soliq 10%. Xaridor jami necha so‘m to‘laydi?
165000
4
Bevosita va bilvosita soliqning asosiy farqi nima? Bittadan misol keltiring.
Bevosita soliqni to‘lovchi o‘zi davlatga to‘laydi (daromad solig‘i); bilvosita soliq narxga kiradi va sotuvchi orqali o‘tadi (qo‘shilgan qiymat solig‘i).