Darslar 33 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
33
Soliqlar va ularning turlari
Darslik: 136–139-betlar
MaqsadSoliqning ta’rifini, uni joriy etish maqsadlarini, soliqlardan tushgan mablag‘ning yo‘nalishlarini, Soliq kodeksining o‘rnini, bevosita va bilvosita, davlat va mahalliy soliqlarni farqlaydi.
Yangi so‘zlar
soliq · tax: money that people and firms must pay to the state because the law requires itbevosita soliq · direct tax: paid by the taxpayer straight to the state, for example income taxbilvosita soliq · indirect tax: included in the price of goods and passed to the state by the sellerSoliq kodeksi · Tax Code: the main law that sets taxes and the rules of paying them
Tushuntirish
Odamlar va korxonalar qonun talabi bilan davlatga to‘laydigan pul soliq deyiladi; uni to‘lash ixtiyoriy emas. Davlat budjetining katta qismi aynan soliqlardan yig‘iladi. Soliqlar uch ishga xizmat qiladi: maktab, shifoxona, yo‘l, mudofaa kabi hamma foydalanadigan xizmatlarga pul topish; ko‘p topganlardan ko‘proq olib, kam ta’minlanganlarga yordam berish; davlat rivojlantirmoqchi bo‘lgan sohalarga soliqni kamaytirib (imtiyoz berib) ko‘mak berish. Soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar O‘zbekiston Respublikasining Soliq kodeksiga asosan belgilanadi; amaldagi stavkalarni har doim rasmiy manbalardan tekshirib turish kerak, chunki ular o‘zgarib turadi. Bevosita soliqni to‘lovchi davlatga o‘zi to‘laydi (daromad solig‘i, mol-mulk solig‘i, yer solig‘i). Bilvosita soliq tovar narxiga qo‘shilgan bo‘ladi: xaridor uni do‘konda to‘laydi, sotuvchi esa davlatga o‘tkazadi (qo‘shilgan qiymat solig‘i, aksiz). Davlat soliqlari davlat budjetiga, mahalliy soliqlar esa mahalliy budjetga tushadi. Soliqdan tashqari majburiy to‘lovlar ham bor: davlat boji, bojxona to‘lovlari, yig‘imlar.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Sinf barcha uchun foydali narsalarga umumiy fond tuzdi: suv idishi va qog‘oz uchun. Hamma qo‘shgan ulushi hisobga olindi va nimaga sarflangani e’lon qilindi.
Kim ishlatadi
Davlat byudjeti bilan ishlovchi xodimlar, soliq xodimlari va mahalla hisobchilari umumiy mablag‘ni hisobga oladi.
Bugun sinab ko‘ring
Sinfingiz uchun uchta umumiy foydali narsani yozing va ularni kim to‘lashi kerakligini o‘ylang.
Namunalar
Oylik, so‘m
Daromad solig‘i 12%, so‘m
Qo‘lga tegadi, so‘m
4 000 000
480 000
3 520 000
Maktab o‘qituvchisi oyiga 4 000 000 so‘m maosh olsa, daromad solig‘i 12% bo‘lganda: 4 000 000 · 12 : 100 = 480 000 so‘m. Bu bevosita soliq: u maoshdan hisoblanadi va davlatga o‘tadi. O‘qituvchi qo‘lga 4 000 000 – 480 000 = 3 520 000 so‘m oladi (boshqa ushlanmalarsiz).
Summalar so‘mda
Soliqsiz narx
Soliq 10% (shartli)
Xaridor to‘laydi
200 000
20 000
220 000
Shartli misol: tovarning soliqsiz narxi 200 000 so‘m, bilvosita soliq shartli 10%. Soliq: 200 000 · 10 : 100 = 20 000 so‘m. Xaridor kassada 220 000 so‘m to‘laydi. Soliq narxga kiritilgani uchun xaridor uni «alohida» sezmaydi, lekin to‘laydi. (Amaldagi stavkani rasmiy manbadan tekshiring.)
Sinfda faoliyat
«Soliq qayerga ketadi?»: sinf maktab, shifoxona, yo‘l, o‘t o‘chirish xizmati, pensiya va boshqa to‘rtta-beshta xizmat nomini doskaga yozib, har biri soliq hisobidan moliyalanishini ko‘rsatadi va o‘zlari ishlatgan bittasini aytadi.
Mashq
1
Soliq nima va uni kim undiradi?
Qonun talabi bilan davlatga to‘lanadigan majburiy pul; uni davlat (soliq xizmati) budjet uchun yig‘adi.
2
Oylik 5 000 000 so‘m, daromad solig‘i 12%. Soliq necha so‘m?
600000
3
Tovar soliqsiz 150 000 so‘m, shartli bilvosita soliq 10%. Xaridor jami necha so‘m to‘laydi?
165000
4
Bevosita va bilvosita soliqning asosiy farqi nima? Bittadan misol keltiring.
Bevosita soliqni to‘lovchi o‘zi davlatga to‘laydi (daromad solig‘i); bilvosita soliq narxga kiradi va sotuvchi orqali o‘tadi (qo‘shilgan qiymat solig‘i).