☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Bozor iqtisodiyoti

Darslar 30 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
30

Bozor iqtisodiyoti

Darslik: 124–127-betlar
MaqsadBozor iqtisodiyotining asosiy xususiyatlarini (xususiy mulk, erkin faoliyat va narxlar, foydaga intilish, raqobat) sanaydi, uch asosiy savolga bozor qanday javob berishini tushuntiradi, rejali, bozor va aralash iqtisodiyotni taqqoslaydi.
Yangi so‘zlar
bozor iqtisodiyoti · market economy: an economic system based on private ownership in which most decisions are made through the marketerkin narxlar · free prices: prices formed by demand and supplyfoydaga intilish · profit motive: the drive to earn more that encourages enterprise and innovationaralash iqtisodiyot · mixed economy: a system combining market forces with the state’s regulating and social role
Tushuntirish

Har qanday iqtisodiyot uch savolga javob beradi: nima ishlab chiqarish, qanday ishlab chiqarish va kim uchun. Bozor iqtisodiyotida bularga asosan bozor javob beradi: xaridorlar nimaga pul to‘lasa, o‘sha ishlab chiqariladi; xarajati kam usulni tanlagan firma raqobatda yutadi; tovar esa to‘lay oladiganlarga yetadi. Uning asosiy belgilari: xususiy mulkning yetakchi o‘rni, erkin iqtisodiy faoliyat, talab va taklif asosida shakllanadigan erkin narxlar, foyda olishga intilish va raqobat. Foyda – tushum bilan xarajat orasidagi farq; u tadbirkorni yangilikka undaydi. Monopoliya raqobatni yo‘qotgani uchun bozor iqtisodiyotiga zid. Markazlashgan rejali iqtisodiyotda esa asosiy qarorlarni markaz qabul qiladi; amalda u o‘zgarishlarga sekin moslashgan. Sof bozor iqtisodiyoti ham kamchiliksiz emas: ishsizlik, daromadlar farqi, monopoliya kabi muammolarni o‘zi to‘liq hal qila olmaydi. Shu sababli ko‘p mamlakatlarda aralash iqtisodiyot bor: unda davlat qonunlar o‘rnatadi, raqobatni himoya qiladi va aholining kam ta’minlangan qismiga yordam beradi.

Namunalar
Ayolning ustaxonasi bir oyda 60 ta ko‘ylak tikib, har birini 250 000 so‘mdan sotdi. Tushum 60 · 250 000 = 15 000 000 so‘m. Xarajat (mato, ish haqi, ijara) 11 400 000 so‘m. Foyda: 15 000 000 – 11 400 000 = 3 600 000 so‘m. Foyda tadbirkorni ishni kengaytirishga rag‘batlantiradi.
«Nima?» savoli: shaharda sovuq ichimlik doim sotilib, issiq sharbat kamroq olinsa, ishlab chiqaruvchilar sovuq ichimlikni ko‘proq tayyorlaydi. «Qanday?»: bir fabrika yangi uskuna bilan arzonroq ishlab chiqaradi. «Kim uchun?»: tovar narxini to‘lay olgan xaridorlar uchun. Bu qarorlarni bozor signallari yo‘naltiradi.
Sinfda faoliyat

«Iqtisodiy tizimlar»: guruhlar jadval chizadi: ustunlar – rejali, bozor, aralash iqtisodiyot; qatorlar – mulk, narx, qaror qabul qiluvchi, davlat roli. Jadval to‘ldirilib, sinfga tushuntiriladi.

Mashq
1
Bozor iqtisodiyotida «Kim uchun ishlab chiqarish?» savoliga qanday javob beriladi?
2
Do‘kon bir oyda 9 000 000 so‘m tushum oldi, xarajati 7 200 000 so‘m. Foyda necha so‘m?
3
Foydaning tushumga nisbati necha foiz? (1 800 000 so‘m, 9 000 000 so‘mdan)
4
Shaharda yagona non zavodi qolsa va yangi novvoyxonalar ochilishiga yo‘l qo‘yilmasa, bozor iqtisodiyotining qaysi belgilari buziladi va xaridorlar nimani yo‘qotadi?