Darslar 8 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
8
Ayirboshlash va pul
Darslik: 38–41-betlar
MaqsadAyirboshlash va pulning paydo bo‘lishini tushuntiradi, pulning xususiyatlari va uch asosiy vazifasini (muomala, o‘lchov, jamg‘arish vositasi) ajratadi, pul turlarini (naqd, naqdsiz, plastik, elektron) biladi.
Yangi so‘zlar
ayirboshlash · exchange: selling, buying or swapping one product for anothertovar · commodity: a product made to be exchangedpul · money: a special means of exchange meant for paying for goods and servicesnaqdsiz pul · non-cash money: money existing as records in bank accounts
Tushuntirish
Qadimda har bir qabila hamma narsani o‘zi ishlab chiqargan (natural xo‘jalik). Keyin kasblar ajrala boshladi va odamlar mahsulotlarini bir-biriga almasha boshladi: ayirboshlash uchun mo‘ljallangan mahsulot tovar deyiladi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri almashuvda (barter) qiyinchilik katta: bog‘bonga ko‘ylak kerak, tikuvchiga esa meva kerak bo‘lmasligi mumkin. Shu sababli hammabop ayirboshlash vositasi – pul paydo bo‘ldi: avval qimmatbaho metall bo‘laklari, so‘ng tanga (tarozi kerak bo‘lmasin deb), keyin qog‘oz pul, bugun esa plastik karta va elektron to‘lovlar. Pul qulay va ixcham, pishiq, cheklangan miqdorda (hamma o‘zi yasay olmaydigan), har xil nominalli va soxtalashtirish qiyin bo‘lishi kerak. Pul uchta asosiy vazifa bajaradi: muomala vositasi (tovarni pulga almashtiramiz), qiymat o‘lchovi (narx pulda ifodalanadi), jamg‘arish vositasi (pulni keyinroq sarflash uchun saqlash mumkin). O‘zbekistonda pul birligi – so‘m, uni Markaziy bank chiqaradi; pul naqd (qog‘oz va tanga) hamda naqdsiz (bank hisobidagi yozuv) bo‘lishi mumkin.
Namunalar
Barter: kulol ko‘za berib, non olmoqchi, ammo novvoyga ko‘za emas, yangi do‘ppi kerak. Pul bo‘lsa, kulol ko‘zani istagan xaridorga sotib, kelgan pulga non oladi – ayirboshlash osonlashadi.
Do‘konda non 4 000 so‘m, sut 1 litri 12 000 so‘m: narx – qiymat o‘lchovi. Bu narxlarga ko‘ra 1 litr sut 12 000 : 4 000 = 3 ta non qiymatiga teng. Ona kartadan to‘lasa – bu naqdsiz to‘lov.
Sinfda faoliyat
«Barter bozori»: o‘quvchilar kartochkalardagi mahsulotlarni (kitob, qalam, olma) pulsiz almashishga urinadi; keyin «pul» kartochkalari kiritilib, farq muhokama qilinadi.
Do‘konda 100 000 so‘m berildi. 3 ta 6 000 so‘mlik daftar va 4 000 so‘mlik ruchka olindi. Qaytim necha so‘m?
78000
3
Quyidagi holatda pul qaysi vazifani bajaryapti? a) Oyligingizni kartaga solib qo‘yib, uni keyingi oyda sarflash; b) kitob narxini 50 000 so‘m deb yozib qo‘yish.
a) jamg‘arish vositasi; b) qiymat o‘lchovi.
4
Nima uchun pul soxtalashtirish qiyin bo‘lishi kerak?
Chunki soxta pul ko‘payib ketsa, haqiqiy pulga ishonch yo‘qoladi va pul o‘z qiymatini yo‘qotadi.