☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Talab va talab qonuni

Darslar 20 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
20

Talab va talab qonuni

Darslik: 88–91-betlar
MaqsadTalab va talab miqdorining farqini tushuntiradi, talab jadvali va talab chizig‘ini (D) tuzadi, talab qonunini va uning daromad hamda almashtirish omillari orqali izohini biladi.
Yangi so‘zlar
talab · demand: the relation between a good’s price and the quantities buyers are able to buy at different pricestalab miqdori · quantity demanded: how much buyers can buy at one given price in a given periodtalab qonuni · law of demand: the higher the price, the smaller the quantity demanded, other things equaltalab chizig‘i · demand curve (D): the line drawn through the points of a demand schedule
Tushuntirish

Faqat xohlash talab emas: xohish xarid qilish imkoniyati, ya’ni to‘lay olish qobiliyati bilan birga bo‘lgandagina talabga aylanadi. Talab – narx va xaridorlar sotib ola oladigan miqdor o‘rtasidagi bog‘lanish, talab miqdori esa aniq bir narxdagi shunday miqdor. Narx o‘zgarsa, talab miqdori o‘zgaradi, jadvalning o‘zi esa o‘sha-o‘sha qoladi. Talab qonuni: boshqa sharoitlar o‘zgarmaganda narx qancha past bo‘lsa, talab miqdori shuncha katta, narx qancha yuqori bo‘lsa, shuncha kichik bo‘ladi. Buning ikki sababi bor. Daromad omili: narx tushsa, bir xil pulga ko‘proq narsa sotib olish mumkin bo‘ladi. Almashtirish omili: narxi oshgan tovar o‘rniga arzonroq o‘rinbosarni olishadi. Grafikda narx vertikal o‘qqa (p), miqdor gorizontal o‘qqa (q) qo‘yiladi, nuqtalar tutashtirilsa, o‘ngga pasayib boruvchi D chizig‘i hosil bo‘ladi.

Namunalar
Mevali muzqaymoq stakani: 8 000 so‘m bo‘lsa, kun davomida bir mahalla 40 ta, 6 000 so‘m bo‘lsa 70 ta, 4 000 so‘m bo‘lsa 100 ta sotib oladi. Bu uchta juftlik talab jadvalini beradi. 6 000 so‘mda talab miqdori 70 ta; jami tushum: 6 000 · 70 = 420 000 so‘m.
Dilnoza ikki xil mevani yaxshi ko‘radi. Banan 28 000 so‘m, olma 14 000 so‘m bo‘lganda u haftada 1 kg banan va 2 kg olma oladi. Banan 40 000 so‘m bo‘lib qolsa, u olmani ko‘paytiradi: bu almashtirish omili. Qo‘lidagi pul o‘zgarmagani holda banan qimmatlashgani uchun u endi avvalgi xaridlarining hammasini qila olmaydi – go‘yo daromadi kamaygandek: bu daromad omili.
Sinfda faoliyat

«Sinf bozori»: sinf o‘yin tarzida «shokolad» narxini 3 000, 5 000, 7 000, 9 000 so‘m deb e’lon qiladi; har bir o‘quvchi har narxda nechta olishini yozadi. Natijalar yig‘ilib, talab jadvali va chizig‘i chiziladi.

Mashq
1
Nima uchun xohishning o‘zi talab hisoblanmaydi?
2
Talab miqdori narx 5 000 so‘mda 90 ta, narx 9 000 so‘mda 50 ta. Narx 5 000 so‘mdan 9 000 so‘mga oshganda talab miqdori nechtaga kamaygan?
3
Narx 6 000 so‘m, talab miqdori 55 ta. Jami xarajat (xaridorlar sarflagan pul) necha so‘m?
4
Tovar narxi pasayganda nima uchun odamlar ko‘proq sotib oladi? Ikkala omilni ayting.