ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geometriya

Vektor tushunchasi. Vektorlarni qo‘shish va ayirish

Darslar 41–42 · 2 ta dars · A. A. Rahimqoriyev, M. A. To‘xtaxo‘jayeva. Geometriya, 8-sinf (umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), uzviylashtirilgan dasturga mos qayta ishlangan 3-nashr. «Yangiyo‘l Poligraf Servis», Toshkent, 2014
42

Vektorlarni qo‘shish va ayirish

Darslik: 132–135-betlar
MaqsadVektorlarni qo‘shish va ayirish qoidalarini bilish va qo‘llash.
Yangi so‘zlar
uchburchak qoidasi · triangle ruleparallelogramm qoidasi · parallelogram ruleqarama-qarshi vektor · opposite vectorvektorlar ayirmasi · difference of vectors
Tushuntirish

Uchburchak qoidasi: istalgan A, B, C nuqtalar uchun →AB + →BC = →AC, ya’ni ikkinchi vektorni birinchisining oxiridan qo‘yamiz. Parallelogramm qoidasi: ikki vektorni umumiy boshdan qo‘yib, ular ustiga parallelogramm yasaymiz; yig‘indi shu boshdan chiqqan diagonal. Qo‘shish o‘rin almashtirish va guruhlash qonunlariga bo‘ysunadi: →a + →b = →b + →a, (→a + →b) + →c = →a + (→b + →c). Yig‘indisi nol vektor bo‘lgan ikki vektor qarama-qarshi vektorlar deyiladi, →a ga qarama-qarshi vektor −→a bilan belgilanadi. Ayirma →a − →b = →a + (−→b); umumiy O nuqtadan qo‘yilgan vektorlar uchun →OA − →OB = →BA.

ABC
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Odam binoda 5 qavat yuqoriga, so‘ng 2 qavat pastga tushdi: umumiy ko‘chish 5 − 2 = 3 qavat yuqoriga. Qarama-qarshi yo‘nalishdagi ko‘chishlar vektor sifatida ayriladi, shuning uchun bosib o‘tilgan yo‘l va ko‘chish farq qiladi.

Kim ishlatadi

Uchuvchi shamolni hisobga oladi, dengizchi oqim va kema yo‘nalishini qo‘shadi, yo‘l ko‘rsatuvchi guruh boshlang‘ich nuqtadan haqiqatda qancha uzoqlashganini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Sinfda eshik tomon 4 qadam, orqaga 4 qadam, so‘ng deraza tomon 2 qadam yuring. Uch ko‘chishning yig‘indisi qanday ekanini ayting.

Namunalar
ABC
Berk yo‘l: →AB + →BC + →CA = nol vektor, chunki boshlang‘ich nuqtaga qaytib kelamiz.
ABC
→AC − →AB = →BC: ikkala vektor A dan chiqqan, ayirma ikkinchisining oxiridan birinchisining oxiriga boradi.
Sinfda faoliyat

«Yo‘l yig‘indisi»: qog‘ozda uchta nuqta belgilab, A dan B ga, B dan C ga strelkalar chizing va A dan C ga yig‘indi strelkasini yasang; ketma-ketlikni almashtirib natija bir xilligini tekshiring.

Mashq
1
→a va →b bir tomonga yo‘nalgan, |→a| = 7 va |→b| = 5. |→a + →b| nechaga teng?
2
→a va →b qarama-qarshi yo‘nalgan, |→a| = 7 va |→b| = 5. |→a + →b| nechaga teng?
|a| = 7|b| = 5
3
→AB + →BC + →CD yig‘indisi qaysi vektorga teng?
4
Nima uchun →AB + →BA nol vektor?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTaqdimot mashqi: 6 daqiqaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →