☰ Mundarija · Fizika

Om qonuni

Darslar 17–18 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
18

Masalalar yechish

Darslik: 60–61-betlar
MaqsadOm qonuni va R = ρ·l/S formulasini birga qo‘llab, tok kuchi, kuchlanish, sim uzunligi va kesimiga oid masalalarni yechish.
Yangi so‘zlar
sim qarshiligi · wire resistancekuchlanish tushuvi · voltage dropsolishtirma qarshilik jadvali · table of resistivitiesbirliklarni tekshirish · checking units
Tushuntirish

Bu masalalarda ikki formula zanjir kabi bog‘lanadi: R = ρ·l/S va I = U/R. Agar sim parametrlari (modda, l, S) berilgan bo‘lsa, avval R topiladi, so‘ng Om qonuni bilan I yoki U hisoblanadi; teskarisi — tok va kuchlanishdan R = U/I topilib, undan sim uzunligi l = R·S/ρ yoki kesimi hisoblanadi. Birliklar: ρ ni Ω·mm²/m da olsak, S mm² da, l metrda bo‘ladi; kuchlanish mV bo‘lsa voltga, tok mA bo‘lsa amperga o‘tkazing. Kuchlanish tushuvi — sim uchlaridagi kuchlanish U = I·R. Javobdagi son jismoniy ma’noga ega bo‘lishi kerak: masalan, 10 mm uzunlikdagi spiral bo‘lmaydi.

Namunalar
Uzunligi 12 m bo‘lgan nikelin simdan 24 Ω li rezistor kerak. S = ρ·l : R = 0,4 · 12 : 24 = 0,2 mm². Unga 6 V berilsa, I = 6 : 24 = 0,25 A.
Nixrom sim l = 10 m, S = 0,5 mm²: R = 1,1 · 10 : 0,5 = 22 Ω. Undan 0,5 A tok o‘tishi uchun U = I·R = 0,5 · 22 = 11 V kerak.
Sinfda faoliyat

Mustaqil tuzish: o‘z masalangizni o‘ylab toping (modda, uzunlik, kesim va kuchlanish bering, tok kuchini so‘rang), yechimini ikki bosqichda yozing va jadvaldagi ρ qiymatidan foydalaning. Do‘stingiz bilan almashib yeching.

Mashq
1
Mis sim (ρ = 0,017 Ω·mm²/m) uzunligi 50 m, kesimi 0,85 mm², uchlarida 3 V. Tok kuchi necha A?
2
Uzunligi 20 m bo‘lgan nixrom simdan (ρ = 1,1 Ω·mm²/m) 220 V da 2 A tok o‘tadi. Simning kesimi necha mm²?
3
Qarshiligi 22 Ω bo‘lgan sim bo‘lagidan 1 A tok o‘tsa, uchlaridagi kuchlanish necha volt?
4
Nima uchun yalang‘och simda o‘tirgan qush uchmasa ham tok urmaydi (simning qushning oyoqlari orasidagi qismi)?