☰ Mundarija · Fizika

Magnitlar va magnit maydon

Darslar 49–50 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
49

Magnit maydon. Doimiy magnit va uning qutblari

Darslik: 139–142-betlar
MaqsadMagnitlar, ularning qutblari va xossalarini, Gilbert xulosalarini bilish.
Yangi so‘zlar
magnit · magnetmagnit qutblari · magnetic polesdoimiy magnit · permanent magnetmagnitlanish · magnetisation
Tushuntirish

Temir, po‘lat, nikel va kobalt kabi jismlarni tortadigan jismlar magnitlar deyiladi; tabiiy magnit — magnetit rudasi. Magnitning tortish kuchi eng katta bo‘ladigan joylari uning qutblari: shimoliy (N) va janubiy (S). Bir ismli qutblar itarishadi, har xil ismli qutblar tortishadi. Magnitni bo‘laklarga bo‘lsak, har bir bo‘lakda yana ikkala qutb paydo bo‘ladi: qutblarni bir-biridan ajratib bo‘lmaydi. Ingliz olimi Gilbert 1600-yilda magnitlar xossalarini sistemali o‘rgangan. Temir bo‘lakni magnit bilan ishqalab yoki kuchli magnit maydonga qo‘yib magnitlash mumkin. Magnit qizdirilsa yoki urilsa, uning xossalari susayadi. Kichik magnitlarni og‘izga solmang va telefon, bank kartasi yaqiniga qo‘ymang; yutib yuborilsa xavfli — kattalarga ayting.

Namunalar
Tayoqcha magnit 3 bo‘lakka bo‘lindi. Har bir bo‘lakda 2 ta qutb bor: jami 3 · 2 = 6 ta qutb (3 ta N va 3 ta S).
Ikki magnitning N qutblari bir-biriga yaqinlashtirildi — itarishadi; N va S qutblar yaqinlashtirilsa — tortishadi.
Sinfda faoliyat

Ikkita magnit bo‘lsa (kattalar nazoratida), qutblarni yaqinlashtirib, tortish va itarish holatlarini daftarga chizing. Magnitlarni tushirmang, qizdirmang va kichik bo‘laklarini yo‘qotmang.

Mashq
1
Magnit qutblari haqida nimani bilasiz?
2
Magnit 4 bo‘lakka bo‘lindi. Jami nechta qutb bo‘ladi?
3
Qaysi moddalar magnitga tortiladi? Ikkitasini ayting.
4
Nima uchun magnitni qizdirish yoki urish mumkin emas?