ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Kulon qonuni

Darslar 3–4 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
3

Zaryadlarning o‘zaro ta’siri. Kulon qonuni

Darslik: 12–14-betlar
MaqsadKulon qonunini (F = k·|q₁|·|q₂|/r²) va k ning fizik ma’nosini bilish; Kulon kuchini hisoblash.
Yangi so‘zlar
nuqtaviy zaryad · point chargeKulon kuchi · Coulomb forceburalma tarozi · torsion balancek = 9·10⁹ N·m²/C² · k = 9·10⁹ N·m²/C²
Tushuntirish

Zaryadlangan jismlar bir-biriga tegmasdan ham ta’sirlashadi. 1785-yilda fransuz olimi Sharl Kulon buralma tarozi yordamida bu ta’sir kuchini o‘lchadi. Uning tajribalari kuch zaryadlar ko‘paytmasiga to‘g‘ri proporsional, ular orasidagi masofaning kvadratiga teskari proporsional ekanini ko‘rsatdi. Shakli va o‘lchami hisobga olinmaydigan zaryadlangan jism nuqtaviy zaryad deyiladi. Vakuumdagi ikki qo‘zg‘almas nuqtaviy zaryad uchun F = k·|q₁|·|q₂|/r², bunda k = 9·10⁹ N·m²/C²: bir kulonli ikki zaryad vakuumda 1 m masofada 9·10⁹ N kuch bilan ta’sirlashadi. Formulada zaryadlarning modullari olinadi, kuch yo‘nalishini ishoralar belgilaydi: bir xil ishorali zaryadlar itariladi, turli ishoralilar tortishadi. Nyutonning uchinchi qonuniga ko‘ra, zaryadlarning bir-biriga ta’sir kuchlari miqdor jihatidan teng, yo‘nalishi qarama-qarshi. Hisoblashdan oldin masofani metrga, zaryadlarni kulonga o‘tkazing.

r++F₁F₂q₁q₂
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Quruq havoda ikkita zaryadlangan plastik tasma bir-birini itaradi. Ularni 4 marta yaqinlashtirsak, itarish kuchi 4² = 16 marta ortadi, shuning uchun tasmalar to‘satdan sakrab ajralib ketadi.

Kim ishlatadi

Elektrostatik bo‘yash ustalari bo‘yoq tomchilari bir-birini itarib, bir tekis qoplashidan foydalanadi, havo tozalagichlarni loyihalovchilar chang zarrachalarini tortuvchi kuchni hisoblaydi, fiziklar esa zarrachalar orasidagi kuchni masofa bo‘yicha taxmin qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Plastik xaltani ishqalab, yupqa qog‘oz tasmaga yaqinlashtiring va uni sekin uzoqlashtiring: tortish kuchi birdan emas, asta-sekin kamayishini sezasiz.

Namunalar
3 cmq₁ = 2 nCq₂ = 5 nC
q₁ = 2 nC, q₂ = 5 nC, r = 3 cm = 0,03 m: F = 9·10⁹ · 2·10⁻⁹ · 5·10⁻⁹ : 0,03² = 9·10⁻⁸ : 9·10⁻⁴ = 10⁻⁴ N (0,1 mN).
r, cmF, 10⁻⁵ N123456789246810120102,5
Xuddi shu zaryadlar masofa 6 cm bo‘lganda: masofa 2 marta ortdi, kuch 2² = 4 marta kamayadi, F = 10⁻⁴ : 4 = 2,5·10⁻⁵ N.
Sinfda faoliyat

«Masofa va kuch»: o‘lchamlarni qog‘ozda ko‘rsatib, jadval tuzing: zaryadlar o‘zgarmas, masofa 1, 2, 3, 4 birlik bo‘lsa, kuch necha marta kamayadi? Jadvalni to‘ldiring va naqshni yozing (1, 1/4, 1/9, 1/16). Faqat qalam va qog‘oz kerak.

Mashq
1
Kulon qonunini o‘z so‘zlaringiz bilan ayting.
2
5 µC va 2 µC zaryadlar vakuumda 10 cm masofada. Ta’sir kuchi necha nyuton?
3
Ikkala zaryad 2 marta, ular orasidagi masofa ham 2 marta orttirilsa, kuch qanday o‘zgaradi?
4
Nima uchun formulada zaryadlarning ishorasi emas, moduli olinadi va kuch yo‘nalishi alohida aniqlanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQuticha byudjetiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →