Zaryadlarning o‘zaro ta’siri. Kulon qonuni
Zaryadlangan jismlar bir-biriga tegmasdan ham ta’sirlashadi. 1785-yilda fransuz olimi Sharl Kulon buralma tarozi yordamida bu ta’sir kuchini o‘lchadi. Uning tajribalari kuch zaryadlar ko‘paytmasiga to‘g‘ri proporsional, ular orasidagi masofaning kvadratiga teskari proporsional ekanini ko‘rsatdi. Shakli va o‘lchami hisobga olinmaydigan zaryadlangan jism nuqtaviy zaryad deyiladi. Vakuumdagi ikki qo‘zg‘almas nuqtaviy zaryad uchun F = k·|q₁|·|q₂|/r², bunda k = 9·10⁹ N·m²/C²: bir kulonli ikki zaryad vakuumda 1 m masofada 9·10⁹ N kuch bilan ta’sirlashadi. Formulada zaryadlarning modullari olinadi, kuch yo‘nalishini ishoralar belgilaydi: bir xil ishorali zaryadlar itariladi, turli ishoralilar tortishadi. Nyutonning uchinchi qonuniga ko‘ra, zaryadlarning bir-biriga ta’sir kuchlari miqdor jihatidan teng, yo‘nalishi qarama-qarshi. Hisoblashdan oldin masofani metrga, zaryadlarni kulonga o‘tkazing.
Quruq havoda ikkita zaryadlangan plastik tasma bir-birini itaradi. Ularni 4 marta yaqinlashtirsak, itarish kuchi 4² = 16 marta ortadi, shuning uchun tasmalar to‘satdan sakrab ajralib ketadi.
Elektrostatik bo‘yash ustalari bo‘yoq tomchilari bir-birini itarib, bir tekis qoplashidan foydalanadi, havo tozalagichlarni loyihalovchilar chang zarrachalarini tortuvchi kuchni hisoblaydi, fiziklar esa zarrachalar orasidagi kuchni masofa bo‘yicha taxmin qiladi.
Plastik xaltani ishqalab, yupqa qog‘oz tasmaga yaqinlashtiring va uni sekin uzoqlashtiring: tortish kuchi birdan emas, asta-sekin kamayishini sezasiz.
«Masofa va kuch»: o‘lchamlarni qog‘ozda ko‘rsatib, jadval tuzing: zaryadlar o‘zgarmas, masofa 1, 2, 3, 4 birlik bo‘lsa, kuch necha marta kamayadi? Jadvalni to‘ldiring va naqshni yozing (1, 1/4, 1/9, 1/16). Faqat qalam va qog‘oz kerak.