ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Masalalar. Tabiatdagi elektr hodisalar

Darslar 7–8 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
7

Masalalar yechish

Darslik: 25–26-betlar
MaqsadElektr maydon kuchlanganligi bo‘yicha masalalarni yechish: zaryad, ortiqcha elektronlar, muvozanat shartlari va ε ni topish.
Yangi so‘zlar
sinov zaryadi · test chargeortiqcha elektronlar · excess electronsmuvozanat sharti · condition of equilibriumdielektrik singdiruvchanlik · dielectric constant
Tushuntirish

Maydon masalalarida uchta asosiy munosabat ishlatiladi: E = F/q (kuchdan zaryadga o‘tish uchun q = F/E), nuqtaviy zaryad maydoni E = k·|q|/(ε·r²) va elektronlar soni uchun q = N·e. Muhitda ε noma’lum bo‘lsa, vakuumdagi E₀ ni hisoblab, ε = E₀/E deb topamiz. Havoda muallaq turgan zaryadlangan tomchi muvozanatda bo‘ladi: yuqoriga yo‘nalgan elektr kuch qE og‘irlik kuchi mg ga teng, bundan q = mg/E; masalalarda g = 10 m/s² olamiz. Tomchi manfiy bo‘lsa, kuch yuqoriga bo‘lishi uchun E vektori pastga yo‘nalgan bo‘lishi kerak. Massani kilogrammga, masofani metrga, zaryadni kulonga o‘tkazishni unutmang.

qEmgE−
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Paketlarga sana yozadigan ba’zi sanoat printerlarida siyoh tomchilari zaryadlanib, plastinkalar orasidan o‘tadi. Maydon ikki marta kuchli bo‘lsa, tomchiga ta’sir qiluvchi kuch F = qE ham ikki marta ortadi va tomchi ko‘proq og‘adi, shuning uchun nuqta kerakli joyga tushadi.

Kim ishlatadi

Printer muhandislari tomchi traektoriyasini maydon bilan boshqaradi, filtr loyihalovchilar zaryadlangan changning harakatini hisoblaydi, fiziklar kichik zaryadlarni maydondagi muvozanat orqali o‘lchaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Keyingi masalani yechishdan oldin har bir berilgan kattalik yoniga birligini yozing va ular so‘ralgan birlikka qanday qo‘shilishini tekshiring, bu xatolarni oldindan topadi.

Namunalar
Jismga 500 N/C maydonda 1,6·10⁻¹⁵ N kuch ta’sir qiladi. q = F : E = 1,6·10⁻¹⁵ : 500 = 3,2·10⁻¹⁸ C; elektronlar soni N = q : e = 3,2·10⁻¹⁸ : 1,6·10⁻¹⁹ = 20 ta.
Zaryadi q = 8 nC bo‘lgan tomchi E = 2500 N/C maydonda muallaq turibdi. Uning massasi: m = q·E : g = 8·10⁻⁹ · 2500 : 10 = 2·10⁻⁶ kg = 2 mg.
Sinfda faoliyat

Daftaringizda ikki ustunli jadval tuzing: chapda «berilgan kattaliklar», o‘ngda har biri uchun mos formula (E = F/q, E = kq/r², q = Ne, mg = qE). Har bir qatorga bittadan o‘z misolingizni qo‘shing.

Mashq
1
Dielektrik singdiruvchanligi ε = 2 bo‘lgan suyuqlikda 4 nC zaryaddan qanday masofada maydon 1800 N/C bo‘ladi?
2
200 N/C maydonda 3 µC zaryadga necha mikronyuton kuch ta’sir qiladi?
3
Massasi 1 mg, zaryadi 20 nC bo‘lgan tomchi maydonda muallaq turishi uchun maydon kuchlanganligi necha N/C bo‘lishi kerak? (g = 10 m/s²)
4
Nima uchun muallaq tomchi manfiy bo‘lsa, maydon vektori pastga yo‘nalgan bo‘lishi kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUstozlar uchun chaqmoq o‘lchagichiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →