ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Tok metallarda va elektrolitlarda

Darslar 40–41 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
40

Metallarda elektr toki

Darslik: 115–117-betlar
MaqsadMetallarda elektr tokining tabiatini, erkin elektronlar va ionlar tushunchasini hamda tok yo‘nalishini bilish.
Yangi so‘zlar
erkin elektron · free electronkristall panjara · crystal latticeion · iontok yo‘nalishi · direction of current
Tushuntirish

Metallarning kristall panjarasi tugunlarida musbat ionlar joylashgan, ular orasida esa atomlardan ajralgan erkin elektronlar tartibsiz harakat qiladi. Metall uchlariga kuchlanish berilganda erkin elektronlar elektr maydon ta’sirida tartibli harakatga keladi — metallarda elektr toki shu. Elektronlarning ionlar bilan to‘qnashuvi harakatga qarshilik hosil qiladi; shu sababli o‘tkazgichda qarshilik bor va u qiziydi. Tok yo‘nalishi sifatida musbat zaryadlar harakati yo‘nalishi, ya’ni manbaning «+» qutbidan «–» qutbiga tomon yo‘nalish qabul qilingan; elektronlar esa aksincha, «–» dan «+» ga qarab harakatlanadi. Tok kuchi I = q/t, ya’ni o‘tkazgich kesimidan t vaqtda o‘tgan zaryad. Zaryad elektronlar soni va elektron zaryadi e bilan topiladi: q = N·e.

+++++++++++++++−−−−−−−−elektronlar harakatitok yo‘nalishi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Lampa 20 m uzoqlikdagi kalitdan yoqiladi va u darhol yonadi. Maydon simdagi barcha erkin elektronlarni bir vaqtda harakatga keltiradi, ammo har bir elektron odatdagi simda sekundiga millimetrning bir necha ulushicha siljiydi.

Kim ishlatadi

Elektriklar yaxshi o‘tkazuvchi metallarni tanlaydi, elektronika muhandislari simning ko‘ndalang kesimini hisoblaydi, fiziklar o‘ta o‘tkazgichlarni o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Stol ustiga bir nechta tanga, tugma yoki shunga o‘xshash kichik yassi buyumlarni bir qatorga tegib tursin qilib qo‘ying va birinchisini ikkinchisiga sekin uring: turtki tez o‘tadi, o‘rtadagilar esa deyarli qimirlamaydi.

Namunalar
Tok I = 2 A, t = 5 s: o‘tgan zaryad q = I·t = 2 · 5 = 10 C.
q = 3,2 C zaryad o‘tdi, e = 1,6·10⁻¹⁹ C: N = q : e = 3,2 : (1,6·10⁻¹⁹) = 2·10¹⁹ ta elektron.
Sinfda faoliyat

Daftarga metall panjarasi sxemasini chizing: ionlarni «+» doiralar, elektronlarni «–» nuqtalar bilan, so‘ng manba ulanganda elektronlar va tok yo‘nalishini strelkalar bilan ko‘rsating.

Mashq
1
Metallarda tokni kim hosil qiladi?
2
Tok kuchi 3 A, vaqt 4 s. O‘tgan zaryad necha C?
3
7 s da kesimdan 28 C zaryad o‘tdi. Tok kuchi necha A?
4
Nima uchun tok yo‘nalishi elektronlar harakatiga qarama-qarshi deb aytiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliShipillovchi taymer: grafikdan o‘qiymizHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →