☰ Mundarija · Fizika

Tok metallarda va elektrolitlarda

Darslar 40–41 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
40

Metallarda elektr toki

Darslik: 115–117-betlar
MaqsadMetallarda elektr tokining tabiatini, erkin elektronlar va ionlar tushunchasini hamda tok yo‘nalishini bilish.
Yangi so‘zlar
erkin elektron · free electronkristall panjara · crystal latticeion · iontok yo‘nalishi · direction of current
Tushuntirish

Metallarning kristall panjarasi tugunlarida musbat ionlar joylashgan, ular orasida esa atomlardan ajralgan erkin elektronlar tartibsiz harakat qiladi. Metall uchlariga kuchlanish berilganda erkin elektronlar elektr maydon ta’sirida tartibli harakatga keladi — metallarda elektr toki shu. Elektronlarning ionlar bilan to‘qnashuvi harakatga qarshilik hosil qiladi; shu sababli o‘tkazgichda qarshilik bor va u qiziydi. Tok yo‘nalishi sifatida musbat zaryadlar harakati yo‘nalishi, ya’ni manbaning «+» qutbidan «–» qutbiga tomon yo‘nalish qabul qilingan; elektronlar esa aksincha, «–» dan «+» ga qarab harakatlanadi. Tok kuchi I = q/t, ya’ni o‘tkazgich kesimidan t vaqtda o‘tgan zaryad. Zaryad elektronlar soni va elektron zaryadi e bilan topiladi: q = N·e.

Namunalar
Tok I = 2 A, t = 5 s: o‘tgan zaryad q = I·t = 2 · 5 = 10 C.
q = 3,2 C zaryad o‘tdi, e = 1,6·10⁻¹⁹ C: N = q : e = 3,2 : (1,6·10⁻¹⁹) = 2·10¹⁹ ta elektron.
Sinfda faoliyat

Daftarga metall panjarasi sxemasini chizing: ionlarni «+» doiralar, elektronlarni «–» nuqtalar bilan, so‘ng manba ulanganda elektronlar va tok yo‘nalishini strelkalar bilan ko‘rsating.

Mashq
1
Metallarda tokni kim hosil qiladi?
2
Tok kuchi 3 A, vaqt 4 s. O‘tgan zaryad necha C?
3
7 s da kesimdan 28 C zaryad o‘tdi. Tok kuchi necha A?
4
Nima uchun tok yo‘nalishi elektronlar harakatiga qarama-qarshi deb aytiladi?