Metallarda elektr toki
Metallarning kristall panjarasi tugunlarida musbat ionlar joylashgan, ular orasida esa atomlardan ajralgan erkin elektronlar tartibsiz harakat qiladi. Metall uchlariga kuchlanish berilganda erkin elektronlar elektr maydon ta’sirida tartibli harakatga keladi — metallarda elektr toki shu. Elektronlarning ionlar bilan to‘qnashuvi harakatga qarshilik hosil qiladi; shu sababli o‘tkazgichda qarshilik bor va u qiziydi. Tok yo‘nalishi sifatida musbat zaryadlar harakati yo‘nalishi, ya’ni manbaning «+» qutbidan «–» qutbiga tomon yo‘nalish qabul qilingan; elektronlar esa aksincha, «–» dan «+» ga qarab harakatlanadi. Tok kuchi I = q/t, ya’ni o‘tkazgich kesimidan t vaqtda o‘tgan zaryad. Zaryad elektronlar soni va elektron zaryadi e bilan topiladi: q = N·e.
Lampa 20 m uzoqlikdagi kalitdan yoqiladi va u darhol yonadi. Maydon simdagi barcha erkin elektronlarni bir vaqtda harakatga keltiradi, ammo har bir elektron odatdagi simda sekundiga millimetrning bir necha ulushicha siljiydi.
Elektriklar yaxshi o‘tkazuvchi metallarni tanlaydi, elektronika muhandislari simning ko‘ndalang kesimini hisoblaydi, fiziklar o‘ta o‘tkazgichlarni o‘rganadi.
Stol ustiga bir nechta tanga, tugma yoki shunga o‘xshash kichik yassi buyumlarni bir qatorga tegib tursin qilib qo‘ying va birinchisini ikkinchisiga sekin uring: turtki tez o‘tadi, o‘rtadagilar esa deyarli qimirlamaydi.
Daftarga metall panjarasi sxemasini chizing: ionlarni «+» doiralar, elektronlarni «–» nuqtalar bilan, so‘ng manba ulanganda elektronlar va tok yo‘nalishini strelkalar bilan ko‘rsating.