ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Yer magnetizmi va tokning magnit maydoni

Darslar 51–52 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
51

Yerning magnit maydoni

Darslik: 145–146-betlar
MaqsadYerning magnit maydonini, magnit qutblarining geografik qutblardan farqini va magnit bo‘ronlarini bilish.
Yangi so‘zlar
Yer magnit maydoni · Earth’s magnetic fieldmagnit og‘ish · magnetic declinationkompas · compassmagnit bo‘roni · magnetic storm
Tushuntirish

Yer ulkan magnitdek ta’sir qiladi, shuning uchun uning atrofida magnit maydon bor. Yerning magnit qutblari geografik qutblar yaqinida joylashgan, lekin ular bir nuqtada emas; magnit qutblar vaqt o‘tishi bilan siljib turadi. Kompas milining shimoliy uchi Yerning shimoliy yarim sharidagi magnit qutb tomonga qaraydi; magnit mili haqiqiy shimoldan biroz og‘ishi mumkin, bu og‘ish magnit og‘ish deyiladi. Quyoshdan kelayotgan zaryadli zarralar oqimi (Quyosh shamoli) Yer magnit maydoni tomonidan burib yuboriladi va Yer yuzasini himoya qiladi. Quyoshdagi kuchli faollik paytida magnit maydon qisqa vaqt kuchli o‘zgaradi — bu magnit bo‘roni; zaryadli zarralar qutblar yaqinida atmosfera gazlarini porlatadi (qutb yog‘dusi). Yo‘lni topishda kompas yonida temir buyum va magnit bo‘lmasligi kerak.

geografik o‘qmagnit o‘q
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ko‘chib yuruvchi qushlar yo‘lni topishda Yerning magnit maydonini sezadi, deb hisoblanadi. Hatto bulutli osmonda ham ular ichki kompas kabi yo‘nalishni saqlay oladi.

Kim ishlatadi

Dengizchilar va uchuvchilar kompasdan yo‘nalish topadi, kosmik ob-havo prognozchilari magnit bo‘ronlarni kuzatadi, geologlar yer ostini magnit maydon bo‘yicha o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Kunning o‘rtasida Quyoshga qaramasdan o‘z soyangizga qarang (maktab hovlisida yoki kattalar bilan): soya eng qisqa bo‘lganda u taxminan shimolni ko‘rsatadi.

Namunalar
Kompas milining shimoliy uchi Yerning magnit maydon chizig‘i bo‘ylab yo‘nalgani uchun taxminan shimolni ko‘rsatadi, ammo magnit og‘ish tufayli bir necha gradusga farq qilishi mumkin.
Quyosh shamoliYer
Quyosh shamolidagi zaryadli zarralar Yer maydoniga duch kelib, qutblar tomon og‘adi va u yerda yuqori atmosferada gazlarni porlatadi. Shunday qilib, qutb yog‘dusini «nurlar» emas, zaryadli zarralar hosil qiladi.
Sinfda faoliyat

Kompasni (agar bo‘lsa) ochiq joyda ushlab, shimol yo‘nalishini toping va temir buyum yaqinlashtirilganda mil og‘ishini kuzating. Daftarga natijani yozing.

Mashq
1
Yerning magnit qutblari geografik qutblar bilan mos keladimi?
2
Magnit bo‘roni nima?
3
Biror joyda kompas ignasining shimoliy uchi haqiqiy shimoldan 5° sharqqa og‘adi. Sayyoh aynan haqiqiy shimolga yurishi uchun igna ko‘rsatgan yo‘nalishdan qaysi tomonga va necha gradus burilishi kerak?
4
Nima uchun Yer magnit maydoni tirik mavjudotlarni himoya qiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKo‘rgazma kuniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →