Darslar 51–52 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
51
Yerning magnit maydoni
Darslik: 145–146-betlar
MaqsadYerning magnit maydonini, magnit qutblarining geografik qutblardan farqini va magnit bo‘ronlarini bilish.
Yangi so‘zlar
Yer magnit maydoni · Earth’s magnetic fieldmagnit og‘ish · magnetic declinationkompas · compassmagnit bo‘roni · magnetic storm
Tushuntirish
Yer ulkan magnitdek ta’sir qiladi, shuning uchun uning atrofida magnit maydon bor. Yerning magnit qutblari geografik qutblar yaqinida joylashgan, lekin ular bir nuqtada emas; magnit qutblar vaqt o‘tishi bilan siljib turadi. Kompas milining shimoliy uchi Yerning shimoliy yarim sharidagi magnit qutb tomonga qaraydi; magnit mili haqiqiy shimoldan biroz og‘ishi mumkin, bu og‘ish magnit og‘ish deyiladi. Quyoshdan kelayotgan zaryadli zarralar oqimi (Quyosh shamoli) Yer magnit maydoni tomonidan burib yuboriladi va Yer yuzasini himoya qiladi. Quyoshdagi kuchli faollik paytida magnit maydon qisqa vaqt kuchli o‘zgaradi — bu magnit bo‘roni; zaryadli zarralar qutblar yaqinida atmosfera gazlarini porlatadi (qutb yog‘dusi). Yo‘lni topishda kompas yonida temir buyum va magnit bo‘lmasligi kerak.
Namunalar
Kompas milining shimoliy uchi Yerning magnit maydon chizig‘i bo‘ylab yo‘nalgani uchun taxminan shimolni ko‘rsatadi, ammo magnit og‘ish tufayli bir necha gradusga farq qilishi mumkin.
Quyosh shamolidagi zaryadli zarralar Yer maydoniga duch kelib, qutblar tomon og‘adi va u yerda yuqori atmosferada gazlarni porlatadi. Shunday qilib, qutb yog‘dusini «nurlar» emas, zaryadli zarralar hosil qiladi.
Sinfda faoliyat
Kompasni (agar bo‘lsa) ochiq joyda ushlab, shimol yo‘nalishini toping va temir buyum yaqinlashtirilganda mil og‘ishini kuzating. Daftarga natijani yozing.
Mashq
1
Yerning magnit qutblari geografik qutblar bilan mos keladimi?
Yo‘q, ular yaqin, lekin bir nuqtada emas va siljib turadi.
2
Magnit bo‘roni nima?
Quyosh faolligi tufayli Yer magnit maydonining qisqa vaqt kuchli o‘zgarishi.
3
Biror joyda kompas ignasining shimoliy uchi haqiqiy shimoldan 5° sharqqa og‘adi. Sayyoh aynan haqiqiy shimolga yurishi uchun igna ko‘rsatgan yo‘nalishdan qaysi tomonga va necha gradus burilishi kerak?
5° g‘arbga (chapga) burilishi kerak.
4
Nima uchun Yer magnit maydoni tirik mavjudotlarni himoya qiladi?
U Quyoshdan kelayotgan zaryadli zarralarni burib yuboradi.