ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Tokli ramka va Lorens kuchi

Darslar 55–56 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
55

Bir jinsli magnit maydonda tokli ramkaning aylanma harakati

Darslik: 153–154-betlar
MaqsadMagnit maydondagi tokli ramkaning aylanishini va magnitoelektr tizimli ampermetr (o‘lchov asbobi) tuzilishini bilish.
Yangi so‘zlar
tokli ramka · current-carrying loopaylantiruvchi moment · turning effectmagnitoelektr asbob · moving-coil instrumentprujina · spring
Tushuntirish

Magnit maydondagi tokli ramkaning qarama-qarshi tomonlariga Amper kuchlari ta’sir qiladi; chap qo‘l qoidasiga ko‘ra ular qarama-qarshi yo‘nalgan, shuning uchun ramkani buradi. Ramka burilib, tekisligi maydon chiziqlariga perpendikulyar bo‘lganda to‘xtaydi. Burish ta’siri tok kuchiga to‘g‘ri proporsional. Bu hodisa magnitoelektr tizimli o‘lchov asboblarining (ampermetr, voltmetr) asosi: kuchli doimiy magnit qutblari orasida ramka (g‘altak) va strelka bor, ramkani spiral prujina ushlab turadi. Tok o‘tganda ramka burilib, prujinani buradi; prujinaning qarshiligi burilishni cheklaydi, shuning uchun strelka tok kuchiga proporsional burchakka og‘adi. Ampermetrni zanjirga ketma-ket ulaymiz, qutblariga e’tibor beramiz va o‘lchash chegarasidan ortiq tok o‘tkazmaymiz.

NSB•×FF
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Eski o‘lchov asbobi strelkasi 1 A da 25 bo‘linmaga buriladi. Agar strelka tokka proporsional bo‘lsa, 1 bo‘linma 1 : 25 = 0,04 A = 40 mA ga to‘g‘ri keladi, shuning uchun u kichik tokni ham ko‘rsatadi.

Kim ishlatadi

Elektriklar strelkali asboblar bilan tokni o‘lchaydi, avtomobil asboblar paneli yasovchilar strelkali ko‘rsatkichlardan foydalanadi, fiziklar sezgir galvanometr yasaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Strelkali oshxona tarozisi yoki prujinali o‘lchagich rasmiga qarang: uning strelkasi ham prujinaga qarshi buriladi, burilish yukka mutanosib, ampermetrda esa tokka mutanosib.

Namunalar
0,1 mNSB•×F = 2 NF = 2 N
Ramkaning ikki tomoniga qarama-qarshi F = 2 N kuchlar ta’sir qiladi va ular orasidagi masofa (yelka) 0,1 m bo‘lsa, burish ta’siri (moment) 2 · 0,1 = 0,2 N·m.
Ampermetr 1 A da strelkani 20 bo‘linmaga og‘diradi. Burilish tokka proporsional bo‘lgani uchun 0,5 A da 10 bo‘linmaga og‘adi.
Sinfda faoliyat

Daftarga ramka, doimiy magnit qutblari va prujinali ampermetrning soddalashtirilgan chizmasini chizing, har bir qismini yozing. Haqiqiy asbobni ochmang.

Mashq
1
Magnit maydondagi tokli ramka nima uchun buriladi?
2
Ampermetr 2 A da 40 bo‘linmaga og‘adi. 0,5 A da necha bo‘linmaga og‘adi?
3
Ramka yelkasi 0,2 m, kuchlar 3 N. Moment necha N·m?
4
Nima uchun ampermetrda prujina kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKo‘chat uchun o‘g‘it sinoviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →