☰ Mundarija · Fizika

Tokli ramka va Lorens kuchi

Darslar 55–56 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
55

Bir jinsli magnit maydonda tokli ramkaning aylanma harakati

Darslik: 153–154-betlar
MaqsadMagnit maydondagi tokli ramkaning aylanishini va magnitoelektr tizimli ampermetr (o‘lchov asbobi) tuzilishini bilish.
Yangi so‘zlar
tokli ramka · current-carrying loopaylantiruvchi moment · turning effectmagnitoelektr asbob · moving-coil instrumentprujina · spring
Tushuntirish

Magnit maydondagi tokli ramkaning qarama-qarshi tomonlariga Amper kuchlari ta’sir qiladi; chap qo‘l qoidasiga ko‘ra ular qarama-qarshi yo‘nalgan, shuning uchun ramkani buradi. Ramka burilib, tekisligi maydon chiziqlariga perpendikulyar bo‘lganda to‘xtaydi. Burish ta’siri tok kuchiga to‘g‘ri proporsional. Bu hodisa magnitoelektr tizimli o‘lchov asboblarining (ampermetr, voltmetr) asosi: kuchli doimiy magnit qutblari orasida ramka (g‘altak) va strelka bor, ramkani spiral prujina ushlab turadi. Tok o‘tganda ramka burilib, prujinani buradi; prujinaning qarshiligi burilishni cheklaydi, shuning uchun strelka tok kuchiga proporsional burchakka og‘adi. Ampermetrni zanjirga ketma-ket ulaymiz, qutblariga e’tibor beramiz va o‘lchash chegarasidan ortiq tok o‘tkazmaymiz.

Namunalar
Ramkaning ikki tomoniga qarama-qarshi F = 2 N kuchlar ta’sir qiladi va ular orasidagi masofa (yelka) 0,1 m bo‘lsa, burish ta’siri (moment) 2 · 0,1 = 0,2 N·m.
Ampermetr 1 A da strelkani 20 bo‘linmaga og‘diradi. Burilish tokka proporsional bo‘lgani uchun 0,5 A da 10 bo‘linmaga og‘adi.
Sinfda faoliyat

Daftarga ramka, doimiy magnit qutblari va prujinali ampermetrning soddalashtirilgan chizmasini chizing, har bir qismini yozing. Haqiqiy asbobni ochmang.

Mashq
1
Magnit maydondagi tokli ramka nima uchun buriladi?
2
Ampermetr 2 A da 40 bo‘linmaga og‘adi. 0,5 A da necha bo‘linmaga og‘adi?
3
Ramka yelkasi 0,2 m, kuchlar 3 N. Moment necha N·m?
4
Nima uchun ampermetrda prujina kerak?