ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Ketma-ket va parallel ulanish

Darslar 21–22 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
21

Iste’molchilarni ketma-ket ulash

Darslik: 64–66-betlar
MaqsadO‘tkazgichlarning ketma-ket ulanishida tok kuchi, kuchlanish va qarshilik qonuniyatlarini bilish va masalalarda qo‘llash.
Yangi so‘zlar
ketma-ket ulanish · series connectionumumiy qarshilik · total resistancekuchlanishlar yig‘indisi · sum of voltagestarmoqlanmagan zanjir · unbranched circuit
Tushuntirish

Ketma-ket ulanishda o‘tkazgichlar bir-biriga navbat bilan, zanjir tarmoqlanmasdan ulanadi. Bunda zanjirning har bir qismidan bir xil tok o‘tadi: I = I₁ = I₂. Umumiy kuchlanish qismlardagi kuchlanishlar yig‘indisiga teng: U = U₁ + U₂. Om qonunidan umumiy qarshilik ham qismlar qarshiliklari yig‘indisiga teng ekani kelib chiqadi: R = R₁ + R₂, shuning uchun ketma-ket ulangan o‘tkazgichlarning umumiy qarshiligi har bir qismnikidan katta. Kuchlanish qarshilikka mutanosib taqsimlanadi: qarshiligi katta qismda kuchlanish ham katta. Kamchiligi: bitta element uzilsa, butun zanjirda tok to‘xtaydi; masalan, eskirgan gulchambar chiroqlari shunday ulangan bo‘lishi mumkin. Tarmoq (220 V) bilan ishlaydigan chiroqlar yoki asboblarni o‘zingiz ulamang — buni faqat kattalar qiladi.

+−R₁R₂
+U = 12 VR₁ = 6 ΩR₂ = 3 Ω

R = R₁ + R₂ = 9 Ω

U₁ = I·R₁ = 8 V · U₂ = I·R₂ = 4 V

I = U/R = 1,33 A · P = U·I = 16 Vt

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ikkita bir xil lampochka 6 V li manbaga ketma-ket ulangan. Tok bir xil, shuning uchun kuchlanish teng bo‘linadi: har biriga 3 V tushadi va ular bitta lampa yolg‘iz yonganidagiga qaraganda xiraroq yonadi.

Kim ishlatadi

Elektriklar saqlagichni yuklamaga ketma-ket ulaydi, shunda u butun zanjirni himoya qiladi, LED tasma ishlab chiqaruvchilar tokni cheklash uchun ketma-ket rezistor qo‘yadi, bezakchilar chiroq tizmalarini ketma-ket yig‘adi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktabda bitta yo‘ldan boshqa yo‘li bo‘lmagan tor yo‘lak yoki darvozani toping: hamma bir qatorda o‘tadi, xuddi ketma-ket zanjirdagi tok kabi.

Namunalar
12 V+−10 Ω20 Ω
R₁ = 10 Ω va R₂ = 20 Ω ketma-ket, manba 12 V. R = 10 + 20 = 30 Ω; I = 12 : 30 = 0,4 A.
0510154812U₁U₂UV
Shu zanjirda U₁ = I·R₁ = 0,4 · 10 = 4 V, U₂ = 0,4 · 20 = 8 V. Tekshirish: 4 + 8 = 12 V, manba kuchlanishiga teng.
Sinfda faoliyat

Daftarga ikki rezistorning ketma-ket ulanish sxemasini chizing va ampermetr hamda voltmetrlarni qaysi joylarga qo‘yishni belgilang. Faqat qog‘ozda ishlang.

Mashq
1
Ketma-ket ulanishda tok kuchi va kuchlanish qanday bog‘lanadi?
2
Ketma-ket ulangan 15 Ω va 25 Ω li rezistorlarning umumiy qarshiligi necha om?
3
Ketma-ket ulangan 8 Ω va 12 Ω li o‘tkazgichlarga 40 V berildi. Tok kuchi necha A?
4
Nima uchun ketma-ket ulangan gulchambar chiroqlarining bittasi kuyib qolsa, hammasi o‘chadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliRobot-yordamchi: ikki ko‘z, bitta batareyaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →