Darslar 21–22 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
21
Iste’molchilarni ketma-ket ulash
Darslik: 64–66-betlar
MaqsadO‘tkazgichlarning ketma-ket ulanishida tok kuchi, kuchlanish va qarshilik qonuniyatlarini bilish va masalalarda qo‘llash.
Yangi so‘zlar
ketma-ket ulanish · series connectionumumiy qarshilik · total resistancekuchlanishlar yig‘indisi · sum of voltagestarmoqlanmagan zanjir · unbranched circuit
Tushuntirish
Ketma-ket ulanishda o‘tkazgichlar bir-biriga navbat bilan, zanjir tarmoqlanmasdan ulanadi. Bunda zanjirning har bir qismidan bir xil tok o‘tadi: I = I₁ = I₂. Umumiy kuchlanish qismlardagi kuchlanishlar yig‘indisiga teng: U = U₁ + U₂. Om qonunidan umumiy qarshilik ham qismlar qarshiliklari yig‘indisiga teng ekani kelib chiqadi: R = R₁ + R₂, shuning uchun ketma-ket ulangan o‘tkazgichlarning umumiy qarshiligi har bir qismnikidan katta. Kuchlanish qarshilikka mutanosib taqsimlanadi: qarshiligi katta qismda kuchlanish ham katta. Kamchiligi: bitta element uzilsa, butun zanjirda tok to‘xtaydi; masalan, eskirgan gulchambar chiroqlari shunday ulangan bo‘lishi mumkin. Tarmoq (220 V) bilan ishlaydigan chiroqlar yoki asboblarni o‘zingiz ulamang — buni faqat kattalar qiladi.
Namunalar
R₁ = 10 Ω va R₂ = 20 Ω ketma-ket, manba 12 V. R = 10 + 20 = 30 Ω; I = 12 : 30 = 0,4 A.
Shu zanjirda U₁ = I·R₁ = 0,4 · 10 = 4 V, U₂ = 0,4 · 20 = 8 V. Tekshirish: 4 + 8 = 12 V, manba kuchlanishiga teng.
Sinfda faoliyat
Daftarga ikki rezistorning ketma-ket ulanish sxemasini chizing va ampermetr hamda voltmetrlarni qaysi joylarga qo‘yishni belgilang. Faqat qog‘ozda ishlang.
Mashq
1
Ketma-ket ulanishda tok kuchi va kuchlanish qanday bog‘lanadi?
Tok hamma qismda bir xil; umumiy kuchlanish qismlardagi kuchlanishlar yig‘indisiga teng.
2
Ketma-ket ulangan 15 Ω va 25 Ω li rezistorlarning umumiy qarshiligi necha om?
40
3
Ketma-ket ulangan 8 Ω va 12 Ω li o‘tkazgichlarga 40 V berildi. Tok kuchi necha A?
2
4
Nima uchun ketma-ket ulangan gulchambar chiroqlarining bittasi kuyib qolsa, hammasi o‘chadi?
Zanjir tarmoqlanmagan, bittasi uzilsa butun zanjirda tok to‘xtaydi.