ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Elektromagnit

Darslar 57–58 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
57

Elektromagnitlar. Elektromagnit rele

Darslik: 157–160-betlar
MaqsadElektromagnitning tuzilishini, uning kuchini belgilovchi omillarni va qo‘llanishini (rele, eshik qulfi, kran) bilish.
Yangi so‘zlar
elektromagnit · electromagnetyadro · corerele · relayg‘altak · coil
Tushuntirish

Elektromagnit — ichiga temir yadro kiritilgan g‘altak (solenoid). Tok o‘tganda g‘altak maydoni yadroni magnitlaydi va umumiy maydon ancha kuchayadi; tok o‘chirilsa, maydon deyarli yo‘qoladi. Elektromagnitning kuchi tok kuchiga, g‘altakdagi o‘ramlar soniga va yadro bo‘lishiga bog‘liq: tok ko‘p, o‘ram ko‘p bo‘lsa va yadro bo‘lsa, kuch katta. Qutblarini o‘ng qo‘l qoidasi beradi, tok yo‘nalishini o‘zgartirsak, qutblar almashadi. Elektromagnitlar kranlarda temir-tersak ko‘tarishda, elektr qo‘ng‘iroqda, telegrafda va releda ishlatiladi. Rele — kichik tok bilan boshqariladigan kalit: elektromagnit yakorni tortib, boshqa zanjirdagi katta tokli kontaktni ulaydi; masalan, metrodagi to‘siq (turniket) mexanizmlarida. Tajriba faqat past kuchlanishli manba bilan o‘tkaziladi, tarmoqqa ulash mumkin emas.

yadrog‘altak
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Avtomobilda signal tugmasi kichik tok oqizadi va rele g‘altagi kontaktni yopadi; signalning katta toki shu kontakt orqali oqadi. Agar boshqaruv toki 0,5 A, ishchi tok 20 A bo‘lsa, rele 20 : 0,5 = 40 marta katta tokni boshqaradi.

Kim ishlatadi

Avtomexaniklar releni almashtiradi, utilsiya zavodlari kranlarida magnitdan foydalanadi, qo‘ng‘iroq yasovchilar bolg‘achani elektromagnit bilan harakatlantiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Muzlatkich yoki konditsioner yonganda yumshoq «tiq» tovushini tinglab ko‘ring: bu ko‘pincha rele ishlaganining belgisi.

Namunalar
G‘altak 40 o‘ram, har o‘ram aylanasi 6 cm: simning uzunligi 40 · 6 = 240 cm = 2,4 m.
Releda boshqaruvchi zanjirda tok 0,1 A, ishchi zanjirda 5 A. Rele ishchi zanjir tokini 5 : 0,1 = 50 marta kattaroq tok bilan boshqaradi.
Sinfda faoliyat

Daftarga elektromagnit va rele sxemasini chizing: yadro, g‘altak, yakor, kontaktlar, ikki zanjir (boshqaruvchi va ishchi). Haqiqiy ulashni qilmang.

Mashq
1
Elektromagnit kuchi nimalarga bog‘liq?
2
50 o‘ramli g‘altak, har o‘ram aylanasi 8 cm. Sim uzunligi necha m?
3
Releda boshqaruvchi tok 0,2 A, ishchi tok 10 A. Necha marta kattaroq tok boshqariladi?
4
Nima uchun elektromagnit kran uchun doimiy magnitdan qulay?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliElektromagnitli metall saralagichHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →