☰ Mundarija · Fizika

Elektr maydon. Zaryadlarning o‘tkazgichda taqsimlanishi

Darslar 5–6 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
5

Elektr maydon

Darslik: 18–21-betlar
MaqsadElektr maydon, kuch chiziqlari va maydon kuchlanganligi E = F/q₀ tushunchalarini bilish; nuqtaviy zaryad maydonini hisoblash.
Yangi so‘zlar
elektr maydon · electric fieldkuch chiziqlari · field linesmaydon kuchlanganligi (E) · electric field strength (E)dielektrik singdiruvchanlik (ε) · dielectric constant (ε)
Tushuntirish

Zaryadlangan jismlar bir-biriga tegmasdan ta’sirlashadi; Faradey buni elektr maydon orqali tushuntirgan: har bir zaryad atrofida maydon bor, u boshqa zaryadga kuch bilan ta’sir qiladi. Qo‘zg‘almas zaryadlarning maydoni elektrostatik maydon deyiladi; zaryaddan uzoqlashgan sari u kuchsizlanadi. Maydonni ko‘z bilan ko‘rmaymiz, uni kuch chiziqlari bilan tasvirlaymiz: ular musbat zaryaddan boshlanib, manfiy zaryadda (yoki cheksizlikda) tugaydi. Maydonning biror nuqtadagi kuchini baholash uchun kichik musbat sinov zaryadi q₀ kiritiladi: maydon kuchlanganligi E = F/q₀, birligi N/C, yo‘nalishi musbat zaryadga ta’sir etuvchi kuch bilan bir xil (vektor kattalik). Nuqtaviy q zaryaddan r masofada vakuumda E = k·|q|/r². Dielektrikda maydon ε marta kuchsizlanadi: E = k·|q|/(ε·r²), ε — o‘lchamsiz kattalik, vakuum uchun ε = 1.

Namunalar
Sinov zaryadi 4 nC ga 2 µN kuch ta’sir qildi: E = F : q₀ = 2·10⁻⁶ : 4·10⁻⁹ = 500 N/C.
5 nC nuqtaviy zaryaddan vakuumda 3 cm masofada: E = 9·10⁹ · 5·10⁻⁹ : 0,03² = 45 : 9·10⁻⁴ = 5·10⁴ N/C. ε = 2 bo‘lgan suyuqlikda esa maydon ikki marta kuchsiz: 2,5·10⁴ N/C.
Sinfda faoliyat

«Kuch chiziqlarini chizish»: daftarda musbat nuqtaviy zaryad, manfiy nuqtaviy zaryad va qarama-qarshi ishorali ikki zaryadning kuch chiziqlarini chizing; strelkalar yo‘nalishini ko‘rsating. Qo‘shimcha: kattalar bilan jo‘mrakdan ingichka suv oqimiga ishqalangan taroqni yaqinlashtirib, oqim egilishini kuzating.

Mashq
1
Elektr maydon kuchlanganligi nima va qaysi birlikda o‘lchanadi?
2
Maydon kuchlanganligi 4000 N/C bo‘lgan nuqtaga 15 nC zaryad joylashtirildi. Unga qancha kuch (µN) ta’sir qiladi?
3
Manfiy nuqtaviy zaryad maydonida kuch chiziqlari qanday yo‘nalgan?
4
Nima uchun suyuq dielektrikda zaryad maydoni vakuumdagidan kuchsiz?