ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Elektr maydon. Zaryadlarning o‘tkazgichda taqsimlanishi

Darslar 5–6 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
5

Elektr maydon

Darslik: 18–21-betlar
MaqsadElektr maydon, kuch chiziqlari va maydon kuchlanganligi E = F/q₀ tushunchalarini bilish; nuqtaviy zaryad maydonini hisoblash.
Yangi so‘zlar
elektr maydon · electric fieldkuch chiziqlari · field linesmaydon kuchlanganligi (E) · electric field strength (E)dielektrik singdiruvchanlik (ε) · dielectric constant (ε)
Tushuntirish

Zaryadlangan jismlar bir-biriga tegmasdan ta’sirlashadi; Faradey buni elektr maydon orqali tushuntirgan: har bir zaryad atrofida maydon bor, u boshqa zaryadga kuch bilan ta’sir qiladi. Qo‘zg‘almas zaryadlarning maydoni elektrostatik maydon deyiladi; zaryaddan uzoqlashgan sari u kuchsizlanadi. Maydonni ko‘z bilan ko‘rmaymiz, uni kuch chiziqlari bilan tasvirlaymiz: ular musbat zaryaddan boshlanib, manfiy zaryadda (yoki cheksizlikda) tugaydi. Maydonning biror nuqtadagi kuchini baholash uchun kichik musbat sinov zaryadi q₀ kiritiladi: maydon kuchlanganligi E = F/q₀, birligi N/C, yo‘nalishi musbat zaryadga ta’sir etuvchi kuch bilan bir xil (vektor kattalik). Nuqtaviy q zaryaddan r masofada vakuumda E = k·|q|/r². Dielektrikda maydon ε marta kuchsizlanadi: E = k·|q|/(ε·r²), ε — o‘lchamsiz kattalik, vakuum uchun ε = 1.

+−
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ochiq havoda, tinch kunda yer sirti yaqinida elektr maydon kuchlanganligi taxminan 100 N/C bo‘lib, pastga yo‘nalgan. 2 µC zaryadga F = qE = 2·10⁻⁶ · 100 = 2·10⁻⁴ N kuch ta’sir qiladi, bu taxminan 20 mg li qum donasining og‘irligiga teng.

Kim ishlatadi

Meteorologlar bo‘ron oldidan maydon o‘zgarishini o‘lchab ogohlantiradi, elektronika muhandislari ekran va datchiklardagi maydonni hisoblaydi, havoga uchuvchi zondlar yaratuvchilar atmosfera maydonini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Quruq kunda ham, yomg‘irli yoki nam kunda ham plastik taroq qog‘oz parchalarini qanchalik tortishini taqqoslab ko‘ring va nimani payqaganingizni yozib qo‘ying.

Namunalar
F = 2 µN+q₀ = 4 nC
Sinov zaryadi 4 nC ga 2 µN kuch ta’sir qildi: E = F : q₀ = 2·10⁻⁶ : 4·10⁻⁹ = 500 N/C.
E3 cm+q = 5 nCM
5 nC nuqtaviy zaryaddan vakuumda 3 cm masofada: E = 9·10⁹ · 5·10⁻⁹ : 0,03² = 45 : 9·10⁻⁴ = 5·10⁴ N/C. ε = 2 bo‘lgan suyuqlikda esa maydon ikki marta kuchsiz: 2,5·10⁴ N/C.
Sinfda faoliyat

«Kuch chiziqlarini chizish»: daftarda musbat nuqtaviy zaryad, manfiy nuqtaviy zaryad va qarama-qarshi ishorali ikki zaryadning kuch chiziqlarini chizing; strelkalar yo‘nalishini ko‘rsating. Qo‘shimcha: kattalar bilan jo‘mrakdan ingichka suv oqimiga ishqalangan taroqni yaqinlashtirib, oqim egilishini kuzating.

Mashq
1
Elektr maydon kuchlanganligi nima va qaysi birlikda o‘lchanadi?
2
Maydon kuchlanganligi 4000 N/C bo‘lgan nuqtaga 15 nC zaryad joylashtirildi. Unga qancha kuch (µN) ta’sir qiladi?
3
Manfiy nuqtaviy zaryad maydonida kuch chiziqlari qanday yo‘nalgan?
4
Nima uchun suyuq dielektrikda zaryad maydoni vakuumdagidan kuchsiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliB quticha nega o‘tkazib yubordi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →