Darslar 9–10 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
9
Elektr toki haqida tushuncha
Darslik: 32–34-betlar
MaqsadElektr toki, uning paydo bo‘lish sharti va ta’sirlarini bilish.
Yangi so‘zlar
elektr toki · electric currentzaryadli zarralarning tartibli harakati · ordered motion of charged particleso‘tkazgichdagi elektr maydon · electric field in a conductortokning ta’sirlari · effects of current
Tushuntirish
Zaryadli zarralarning tartibli harakati, ya’ni ularning oqimi elektr toki deyiladi. Zaryadlangan elektrometrni bir uchi yerga ulangan o‘tkazgich bilan tutashtirsak, strelka bir zumda nolga tushadi: o‘tkazgichda qisqa muddatli tok o‘tgan. Uni zanjirga qo‘yilgan neon lampochkaning bir lahzalik chaqnashidan ham bilish mumkin. Zaryadli zarralarni harakatga keltiradigan sabab o‘tkazgichdagi elektr maydondir, shuning uchun tok hosil bo‘lishi uchun o‘tkazgichda maydon bo‘lishi kerak. Tok uzoq davom etishi uchun maydon doimiy saqlanishi lozim; buning uchun zaryadlarni to‘xtovsiz ajratib turadigan qurilma, masalan elektrofor mashina kerak. Tokni bevosita ko‘rmaymiz, uning ta’sirlarini kuzatamiz: o‘tkazgich qiziydi, elektrolitning kimyoviy tarkibi o‘zgaradi va o‘tkazgich atrofida magnit maydon hosil bo‘ladi.
Namunalar
Zaryadlangan elektrometr yerga ulangan sim bilan tutashtirilsa, strelka tushadi va lampochka bir lahza yonadi. Tok qisqa vaqt o‘tdi, chunki elektrometr zaryadi tugagach maydon yo‘qoladi.
Elektr choynak suvni qizdiradi — bu tokning issiqlik ta’siri; tok o‘tgan sim yaqinidagi kompas strelkasining burilishi — magnit ta’siri.
Sinfda faoliyat
Uyda kuzatish: 5 ta elektr asbobni (choynak, lampochka, fen, dazmol, radio) sanang va daftarga tokning qaysi ta’siridan foydalanishini yozing. Asboblarga tegmang va ularni kattalar bo‘lmaganda yoqmang; tajriba faqat kuzatishdan iborat.
Mashq
1
Elektr toki deb nimaga aytiladi?
Zaryadli zarralarning tartibli harakati (oqimi).
2
Zaryadli zarralarni o‘tkazgichda harakatga keltiruvchi sabab nima?
O‘tkazgichdagi elektr maydon.
3
Tokning uchta ta’sirini ayting.
Issiqlik (o‘tkazgich qiziydi), kimyoviy (elektrolit tarkibi o‘zgaradi), magnit (atrofda magnit maydon paydo bo‘ladi).
4
Nima uchun neon lampochka faqat bir lahza yonib-o‘chadi?
Elektrometr zaryadsizlangach maydon yo‘qoladi va tok to‘xtaydi.