☰ Mundarija · Fizika

Qisqa tutashuv va xavfsizlik

Darslar 38–39 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
38

Elektr xavfsizlik choralari

Darslik: 108–110-betlar
MaqsadQisqa tutashuv sababini va xavfini, elektr xavfsizligi qoidalarini va tok urganda birinchi yordamni bilish.
Yangi so‘zlar
qisqa tutashuv · short circuitizolyatsiya · insulationxavfsiz kuchlanish · safe voltagebirinchi yordam · first aid
Tushuntirish

Qisqa tutashuv — manba qutblarining juda kichik qarshilik orqali ulanib qolishi (masalan, izolyatsiyasi shikastlangan simlar tegib ketishi). Bunda I = U/R ga ko‘ra tok juda katta bo‘ladi va simlar tez qizib, yong‘in chiqishi mumkin; saqlagich shuning uchun qo‘yiladi. Kitobda inson uchun xavfli kuchlanish 42 V dan yuqori deb ko‘rsatilgan, nam joylarda esa undan ham past kuchlanish xavfli bo‘lishi mumkin; tarmoqdagi 220 V esa hayot uchun xavfli. Tok urishining oldini olish uchun izolyatsiyasi buzilgan simlar va asboblardan foydalanmang, ho‘l qo‘l bilan elektr asboblariga tegmang, uzilgan simga yaqinlashmang. Birovni tok urgan bo‘lsa: unga o‘zingiz tegmang, imkon bo‘lsa xavfsiz joydan tokni o‘chiring, darhol kattalarni chaqiring va tez yordam (103) ga qo‘ng‘iroq qiling.

Namunalar
Tarmoq 220 V, tutashgan joyning qarshiligi 0,1 Ω: I = U : R = 220 : 0,1 = 2200 A. Oddiy asbobdagi tok bir necha amper.
Tutashuvda sim R = 0,2 Ω, I = 1000 A: ajraladigan quvvat P = I²R = 1000² · 0,2 = 200 000 W = 200 kW. Shuning uchun sim tez erib ketadi.
Sinfda faoliyat

Oilangiz bilan «Uyda elektr xavfsizligi» qoidalari ro‘yxatini tuzib, uni plakat qilib chizing. Hech qanday sim yoki asbobni tekshirmang.

Mashq
1
Qisqa tutashuv nima va nima uchun xavfli?
2
U = 12 V, qisqa tutashuvda R = 0,02 Ω. Tok necha A?
3
R = 0,5 Ω, I = 200 A. Ajraladigan quvvat necha kW?
4
Tok urgan odamga nima uchun darhol qo‘l bilan tegmaslik kerak?