ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Qisqa tutashuv va xavfsizlik

Darslar 38–39 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
38

Elektr xavfsizlik choralari

Darslik: 108–110-betlar
MaqsadQisqa tutashuv sababini va xavfini, elektr xavfsizligi qoidalarini va tok urganda birinchi yordamni bilish.
Yangi so‘zlar
qisqa tutashuv · short circuitizolyatsiya · insulationxavfsiz kuchlanish · safe voltagebirinchi yordam · first aid
Tushuntirish

Qisqa tutashuv — manba qutblarining juda kichik qarshilik orqali ulanib qolishi (masalan, izolyatsiyasi shikastlangan simlar tegib ketishi). Bunda I = U/R ga ko‘ra tok juda katta bo‘ladi va simlar tez qizib, yong‘in chiqishi mumkin; saqlagich shuning uchun qo‘yiladi. Kitobda inson uchun xavfli kuchlanish 42 V dan yuqori deb ko‘rsatilgan, nam joylarda esa undan ham past kuchlanish xavfli bo‘lishi mumkin; tarmoqdagi 220 V esa hayot uchun xavfli. Tok urishining oldini olish uchun izolyatsiyasi buzilgan simlar va asboblardan foydalanmang, ho‘l qo‘l bilan elektr asboblariga tegmang, uzilgan simga yaqinlashmang. Birovni tok urgan bo‘lsa: unga o‘zingiz tegmang, imkon bo‘lsa xavfsiz joydan tokni o‘chiring, darhol kattalarni chaqiring va tez yordam (103) ga qo‘ng‘iroq qiling.

!Diqqat!
Izolyatsiyasi buzilgan sim va asboblardan foydalanmang, ho‘l qo‘l bilan asboblarga tegmang. Tok urgan odamga tegmang: avval tokni o‘chiring, kattalarni va tez yordamni (103) chaqiring.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Avtomobilda 15 A li saqlagich bor. Sim izolyatsiyasi yeyilib kuzovga tegsa, qarshilik 0,04 Ω bo‘lib, I = 12 : 0,04 = 300 A tok oqishga intiladi, bu 15 A dan 20 marta ko‘p. Saqlagich bir zumda erib, zanjirni uzadi.

Kim ishlatadi

Avtomexaniklar kuygan saqlagichni xuddi shunday nominaldagisiga almashtiradi, elektriklar izolyatsiya nosozligini topadi, yong‘in xavfsizligi mutaxassislari sabablarni o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Shikastlangan simni ko‘rsangiz, unga tegmang, kattalarga ayting; hozir esa uyingizdagilarga shikastlangan simning qanday ko‘rinishini tushuntirib bering.

Namunalar
L0,1 Ω220 V
Tarmoq 220 V, tutashgan joyning qarshiligi 0,1 Ω: I = U : R = 220 : 0,1 = 2200 A. Oddiy asbobdagi tok bir necha amper.
Tutashuvda sim R = 0,2 Ω, I = 1000 A: ajraladigan quvvat P = I²R = 1000² · 0,2 = 200 000 W = 200 kW. Shuning uchun sim tez erib ketadi.
Sinfda faoliyat

Oilangiz bilan «Uyda elektr xavfsizligi» qoidalari ro‘yxatini tuzib, uni plakat qilib chizing. Hech qanday sim yoki asbobni tekshirmang.

Mashq
1
Qisqa tutashuv nima va nima uchun xavfli?
2
U = 12 V, qisqa tutashuvda R = 0,02 Ω. Tok necha A?
3
R = 0,5 Ω, I = 200 A. Ajraladigan quvvat necha kW?
4
Tok urgan odamga nima uchun darhol qo‘l bilan tegmaslik kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKuzatuv klubi uchun qizil chiroqHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →