☰ Mundarija · Fizika

Gaz razryadlari

Darslar 48 · 1 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
48

Elektr razryadlarning turlari va ulardan foydalanish

Darslik: 133–136-betlar
MaqsadGaz razryadlarining turlarini — nomustaqil va mustaqil, uchqun, yoy, tamg‘ali — va ularning qo‘llanishini bilish.
Yangi so‘zlar
gaz razryadi · gas dischargenomustaqil razryad · non-self-sustained dischargemustaqil razryad · self-sustained dischargeuchqun razryadi · spark discharge
Tushuntirish

Gazdan tok o‘tishi gaz razryadi deyiladi. Agar tok faqat tashqi ionlovchi omil ta’sirida bo‘lsa va omil to‘xtaganda to‘xtasa, bu nomustaqil razryad. Kuchlanish yetarlicha oshirilsa, elektronlar maydonda shunchalik tezlashadiki, molekulalarni o‘zlari ionlaydi — endi razryad ionlovchi omilsiz davom etadi: bu mustaqil razryad. Quruq havoda bunday teshilish uchun maydon kuchlanganligi taxminan 3·10⁶ V/m (N/C) bo‘lishi kerak. Mustaqil razryadning turlari: uchqun (qisqa, shovqinli; chaqmoq shunday razryaddir), yoy (juda yorqin va issiq; payvandlashda, projektorlarda qo‘llanadi), tamg‘ali razryad (siyraklashtirilgan gazda; reklama lampalari va lyuminessent lampalarda). Bu tajribalarni faqat o‘qituvchi o‘tkazadi. Chaqmoq paytida binoda yoki mashinada qoling, yolg‘iz daraxt ostida, ochiq maydonda va suv yonida bo‘lmang.

Namunalar
Havo tirqishi d = 1 cm = 0,01 m: teshilish uchun U = E·d = 3·10⁶ · 0,01 = 30 000 V.
Maydon kuchlanganligi 3·10⁶ V/m, kuchlanish 60 000 V: teshilish masofasi d = U : E = 60 000 : (3·10⁶) = 0,02 m = 2 cm.
Sinfda faoliyat

Chaqmoq paytida xavfsizlik qoidalarining plakatini chizing (kamida 4 ta qoida). Hech qanday razryad tajribasini o‘zingiz o‘tkazmang.

Mashq
1
Nomustaqil va mustaqil razryad farqi nima?
2
Havo tirqishi 2 cm (0,02 m), E = 3·10⁶ V/m. Teshilish kuchlanishi necha V?
3
Yoy razryadi qayerda qo‘llanadi?
4
Nima uchun chaqmoq paytida yolg‘iz daraxt ostida turish xavfli?