Jismlarning zaryadlanishi
Plastmassa taroqni sochga ishqalab mayda qog‘oz bo‘laklariga yaqinlashtirsak, ular taroqqa tortiladi: taroq elektrlangan, ya’ni zaryadlangan bo‘ladi. Yunonlar toshga aylangan qatronni «elektron» deb atagan, «elektr» so‘zi shundan kelib chiqqan. Ikki jism bir-biriga ishqalansa, ikkalasi ham elektrlanadi. Elektrlanishning ikki turi bor: shoyiga ishqalangan shisha tayoqcha musbat (+), mo‘ynaga ishqalangan ebonit tayoqcha manfiy (–) zaryadlanadi. Bir xil ishorali jismlar bir-biridan itariladi, turli ishorali jismlar bir-biriga tortiladi. Elektrlanishni elektroskop (yaproqchalari ochiladi) yoki elektrometr (strelkasi buriladi) ko‘rsatadi. Elektr zaryadini o‘tkazadigan moddalar (metallar) o‘tkazgichlar, o‘tkazmaydigan moddalar (shisha, rezina, plastmassa, havo) dielektriklar deyiladi; dielektrikdan yasalgan buyum izolator hisoblanadi.
Quruq qish kunida bola jun qalpoqni boshidan yechadi, sochlari esa tikka bo‘lib qoladi. Qalpoq va sochlar ishqalanishdan elektrlangan, sochlar esa bir xil ishorali zaryad olgani uchun bir-biridan itariladi.
Nusxa ko‘chirish apparatlarini yaratuvchi muhandislar kukunni zaryad yordamida qog‘ozga yopishtiradi, benzin tashuvchi mashinalarning haydovchilari esa uchqun chiqmasligi uchun zaryadni yerga o‘tkazadi.
Quruq kuni sintetik kiyim yoki sharfni qorong‘i xonada sekin yechib ko‘ring: mayda chirsillashni eshitasiz. Hech narsaga ulamang, faqat kuzating.
«Taroq va qog‘oz»: quruq soch yoki jun matoga plastmassa taroqni ishqalab, mayda qog‘oz parchalariga yaqinlashtiring; so‘ng taroqni ishqalamasdan sinab ko‘ring va farqni yozing. Xavfsizlik: faqat quruq narsalar bilan ishlang, tajribada elektr rozetkasi ishlatilmaydi.