ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Jismlarning zaryadlanishi. Elektr zaryad

Darslar 1–2 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
1

Jismlarning zaryadlanishi

Darslik: 4–8-betlar
MaqsadJismlarning ishqalanganda elektrlanishini, elektrlanishning ikki turini va o‘tkazgich hamda dielektriklarni bilish.
Yangi so‘zlar
elektrlanish · electrificationelektroskop · electroscopeo‘tkazgich · conductordielektrik (izolator) · dielectric (insulator)
Tushuntirish

Plastmassa taroqni sochga ishqalab mayda qog‘oz bo‘laklariga yaqinlashtirsak, ular taroqqa tortiladi: taroq elektrlangan, ya’ni zaryadlangan bo‘ladi. Yunonlar toshga aylangan qatronni «elektron» deb atagan, «elektr» so‘zi shundan kelib chiqqan. Ikki jism bir-biriga ishqalansa, ikkalasi ham elektrlanadi. Elektrlanishning ikki turi bor: shoyiga ishqalangan shisha tayoqcha musbat (+), mo‘ynaga ishqalangan ebonit tayoqcha manfiy (–) zaryadlanadi. Bir xil ishorali jismlar bir-biridan itariladi, turli ishorali jismlar bir-biriga tortiladi. Elektrlanishni elektroskop (yaproqchalari ochiladi) yoki elektrometr (strelkasi buriladi) ko‘rsatadi. Elektr zaryadini o‘tkazadigan moddalar (metallar) o‘tkazgichlar, o‘tkazmaydigan moddalar (shisha, rezina, plastmassa, havo) dielektriklar deyiladi; dielektrikdan yasalgan buyum izolator hisoblanadi.

++itariladi−−itariladi+−tortiladi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Quruq qish kunida bola jun qalpoqni boshidan yechadi, sochlari esa tikka bo‘lib qoladi. Qalpoq va sochlar ishqalanishdan elektrlangan, sochlar esa bir xil ishorali zaryad olgani uchun bir-biridan itariladi.

Kim ishlatadi

Nusxa ko‘chirish apparatlarini yaratuvchi muhandislar kukunni zaryad yordamida qog‘ozga yopishtiradi, benzin tashuvchi mashinalarning haydovchilari esa uchqun chiqmasligi uchun zaryadni yerga o‘tkazadi.

Bugun sinab ko‘ring

Quruq kuni sintetik kiyim yoki sharfni qorong‘i xonada sekin yechib ko‘ring: mayda chirsillashni eshitasiz. Hech narsaga ulamang, faqat kuzating.

Namunalar
+−+−+−+−shisha tayoqchashoyi
Shisha tayoqcha shoyiga ishqalandi. Shisha tayoqcha musbat, shoyi esa manfiy zaryadlanadi, chunki ishqalanganda ikkala jism ham elektrlanadi va ularning zaryadlari turli ishorali bo‘ladi.
sharchatayoqchaF
Ipga osilgan yengil sharcha elektrlangan tayoqchadan qochdi. Demak, sharcha va tayoqcha bir xil ishorali zaryadlangan. Faqat tortilishi esa hali hech narsani isbotlamaydi: zaryadsiz yengil jismlar ham elektrlangan jismga tortiladi.
Sinfda faoliyat

«Taroq va qog‘oz»: quruq soch yoki jun matoga plastmassa taroqni ishqalab, mayda qog‘oz parchalariga yaqinlashtiring; so‘ng taroqni ishqalamasdan sinab ko‘ring va farqni yozing. Xavfsizlik: faqat quruq narsalar bilan ishlang, tajribada elektr rozetkasi ishlatilmaydi.

Mashq
1
Qanday ikki turdagi elektrlanish bor va ular qaysi jismlarda hosil bo‘ladi?
2
Quyidagilardan o‘tkazgichlarni va dielektriklarni ajrating: mis sim, rezina, shisha, alyuminiy folga, quruq havo.
3
Ikki yengil sharcha bir-biridan itarilmoqda. Ular haqida nima deya olamiz?
4
Elektroskopga zaryadlangan tayoqchani tekkizsak, nima uchun yaproqchalari ochiladi?
zaryadlangan tayoqchayaproqchalarshar
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliElektroskop tanloviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →