Darslar 1–2 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
1
Jismlarning zaryadlanishi
Darslik: 4–8-betlar
MaqsadJismlarning ishqalanganda elektrlanishini, elektrlanishning ikki turini va o‘tkazgich hamda dielektriklarni bilish.
Plastmassa taroqni sochga ishqalab mayda qog‘oz bo‘laklariga yaqinlashtirsak, ular taroqqa tortiladi: taroq elektrlangan, ya’ni zaryadlangan bo‘ladi. Yunonlar toshga aylangan qatronni «elektron» deb atagan, «elektr» so‘zi shundan kelib chiqqan. Ikki jism bir-biriga ishqalansa, ikkalasi ham elektrlanadi. Elektrlanishning ikki turi bor: shoyiga ishqalangan shisha tayoqcha musbat (+), mo‘ynaga ishqalangan ebonit tayoqcha manfiy (–) zaryadlanadi. Bir xil ishorali jismlar bir-biridan itariladi, turli ishorali jismlar bir-biriga tortiladi. Elektrlanishni elektroskop (yaproqchalari ochiladi) yoki elektrometr (strelkasi buriladi) ko‘rsatadi. Elektr zaryadini o‘tkazadigan moddalar (metallar) o‘tkazgichlar, o‘tkazmaydigan moddalar (shisha, rezina, plastmassa, havo) dielektriklar deyiladi; dielektrikdan yasalgan buyum izolator hisoblanadi.
Namunalar
Shisha tayoqcha shoyiga ishqalandi. Shisha tayoqcha musbat, shoyi esa manfiy zaryadlanadi, chunki ishqalanganda ikkala jism ham elektrlanadi va ularning zaryadlari turli ishorali bo‘ladi.
Ipga osilgan yengil sharcha elektrlangan tayoqchadan qochdi. Demak, sharcha va tayoqcha bir xil ishorali zaryadlangan. Faqat tortilishi esa hali hech narsani isbotlamaydi: zaryadsiz yengil jismlar ham elektrlangan jismga tortiladi.
Sinfda faoliyat
«Taroq va qog‘oz»: quruq soch yoki jun matoga plastmassa taroqni ishqalab, mayda qog‘oz parchalariga yaqinlashtiring; so‘ng taroqni ishqalamasdan sinab ko‘ring va farqni yozing. Xavfsizlik: faqat quruq narsalar bilan ishlang, tajribada elektr rozetkasi ishlatilmaydi.
Mashq
1
Qanday ikki turdagi elektrlanish bor va ular qaysi jismlarda hosil bo‘ladi?
Musbat (shoyiga ishqalangan shisha tayoqcha) va manfiy (mo‘ynaga ishqalangan ebonit tayoqcha).
2
Quyidagilardan o‘tkazgichlarni va dielektriklarni ajrating: mis sim, rezina, shisha, alyuminiy folga, quruq havo.
O‘tkazgichlar: mis sim, alyuminiy folga. Dielektriklar: rezina, shisha, quruq havo.
3
Ikki yengil sharcha bir-biridan itarilmoqda. Ular haqida nima deya olamiz?
Ikkalasi ham zaryadlangan va zaryadlari bir xil ishorali.
4
Elektroskopga zaryadlangan tayoqchani tekkizsak, nima uchun yaproqchalari ochiladi?
Zaryad yaproqchalarga o‘tadi, ikkalasi bir xil ishorali bo‘lib qoladi va bir-biridan itariladi.