☰ Mundarija · Fizika

Qizdirgichlar va uy elektr tarmog‘i

Darslar 36–37 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
36

Joul–Lens qonunining amaliy tatbiqlari

Darslik: 102–104-betlar
MaqsadElektr qizdirgich asboblarining tuzilishi va ishlash tamoyilini, ularning qizdirgich elementi nimadan yasalishini bilish.
Yangi so‘zlar
qizdirgich element · heating elementnixrom · nichromeelektr choynak · electric kettlekavsharlash · soldering
Tushuntirish

Elektr choynak, dazmol, plita, kavsharlagich kabi asboblarning asosiy qismi — qizdirgich element: spiral shaklidagi sim yoki lenta. Uning ishlashi Joul–Lens qonuniga asoslangan: tok o‘tganda Q = I²Rt issiqlik ajraladi. Qizdirgich uchun solishtirma qarshiligi katta va yuqori haroratda erimaydigan, kuymaydigan material (nixrom, ρ = 1,1 Ω·mm²/m) olinadi; mis kabi kichik ρ li simdan olinsa, yetarli qizimagan bo‘lardi. Spiral issiqlik o‘tkazmaydigan izolyatsiya ustiga o‘ralgani uchun qizigan qism korpus va foydalanuvchiga tegmaydi. Kavsharlagich metallni eritib, detallarni birlashtiradi; elektr payvandlashda esa juda katta tok yoyi metallni eritadi, bu juda xavfli ish bo‘lib, faqat mutaxassis ish kiyimida bajaradi. Bunday asboblarni bolalar kattalarsiz ishlatmaydi: ular kuydirishi va yong‘in chiqarishi mumkin.

Namunalar
Qizdirgich R = 55 Ω, U = 220 V: P = U²/R = 220² : 55 = 880 W; I = U : R = 220 : 55 = 4 A.
Nixrom simdan (ρ = 1,1 Ω·mm²/m, S = 0,5 mm²) R = 44 Ω li spiral kerak: l = R·S : ρ = 44 · 0,5 : 1,1 = 20 m.
Sinfda faoliyat

Uydagi isitish asboblari (choynak, dazmol, soch quritgich) ro‘yxatini kattalar bilan tuzing va ularning quvvat yozuvini daftarga ko‘chiring. Asboblarni ulamang yoki ochmang.

Mashq
1
Qizdirgich asboblar qaysi qonunga asoslanib ishlaydi?
2
Qizdirgich R = 40 Ω, I = 5 A. Quvvati necha W?
3
Nixrom sim (ρ = 1,1 Ω·mm²/m) l = 10 m, S = 0,5 mm². Qarshiligi necha Ω?
4
Nima uchun qizdirgich element mis simdan emas, nixromdan yasaladi?